Chuyển hướng dạy và học đáp ứng yêu cầu đổi mới của các kỳ thi
(HPĐT)- Năm 2025, Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 THPT tại Hải Phòng và Kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia trải qua sự chuyển mình mạnh mẽ. Đề thi không còn nặng về ghi nhớ mà hướng tới đánh giá tư duy, khả năng vận dụng thực tế. Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu cả thầy và trò đều phải thay đổi cách dạy - cách học để thích ứng.
Hướng tới tư duy phản biện
Tại Kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT năm học 2025 - 2026, môn Ngữ văn lần đầu sử dụng văn bản ngoài sách giáo khoa làm ngữ liệu cho phần đọc hiểu. Ngữ liệu là đoạn trích trong văn bản “Săn mây ở Tà Xùa” của tác giả Nguyễn Thị Diệp Anh, một văn bản đậm chất trải nghiệm, trở thành nền tảng để học sinh phân tích, cảm nhận và liên hệ thực tế. Phần viết yêu cầu thí sinh không chỉ thể hiện quan điểm cá nhân về bài thơ “Tiếng hát” của tác giả Trương Anh Tú, mà còn có bài nghị luận nêu giải pháp cho một vấn đề xã hội: Lối sống thờ ơ với gia đình trong một bộ phận giới trẻ. Sự thay đổi này khiến học sinh không thể chỉ học theo kiểu “chạy đề” hay học thuộc văn mẫu. Thay vào đó, các em buộc phải mở rộng kiến thức xã hội, rèn kỹ năng quan sát và biết cách thể hiện quan điểm bằng tư duy logic.
Em Trần Mai Nhung, học sinh lớp 9 Trường THCS Quán Toan vừa trải qua kỳ thi vào lớp 10 THPT chia sẻ: Làm bài thi kiểu mới này đòi hỏi em phải hiểu kỹ, nắm vững, có kỹ năng vận dụng kiến thức. Bên cạnh đó, phải biết cách liên hệ thực tế. Đây là thử thách nhưng cũng là cơ hội để chúng em phát triển tư duy độc lập. Thay vì học theo văn mẫu như trước, em phải đọc thêm báo chí, tích lũy vốn sống để làm bài tốt hơn.
Cùng xu hướng đổi mới, kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025 cho thấy sự tiếp nối và phát triển rõ ràng tư duy xây dựng đề thi “mở”. Môn Ngữ văn sử dụng chủ đề mang tính thời sự, gần gũi và giàu cảm xúc: “Vùng trời quê hương nào cũng là bầu trời Tổ quốc”. Với cách tiếp cận này, học sinh không chỉ trình bày kiến thức, mà còn được thể hiện góc nhìn cá nhân, trách nhiệm xã hội và tình yêu đất nước thông qua bài viết. Không riêng môn Ngữ văn, các môn khác như Toán, Tiếng Anh cũng đòi hỏi sự đổi mới phương pháp học. Toán cần tư duy phân tích tình huống thay vì chỉ tính toán công thức. Tiếng Anh không còn xoay quanh cấu trúc ngữ pháp cơ bản mà tập trung vào kỹ năng đọc hiểu, sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống đa dạng. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, cấu trúc đề thi năm nay được xây dựng dựa trên Chương trình giáo dục phổ thông 2018, với 30% nội dung thuộc dạng câu hỏi vận dụng và vận dụng cao. Đây là một bước tiến, hướng đến kiểm tra năng lực toàn diện, tránh tình trạng học vẹt - học đối phó.
Chuyển mình là tất yếu
Để giúp học sinh bắt kịp với xu thế, giáo viên và nhà trường cũng phải thay đổi đồng bộ. Tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi, trong những năm gần đây việc dạy và học chuyển mình mạnh mẽ theo hướng phát triển năng lực học sinh, thoát ly khỏi lối mòn "thầy giảng - trò chép" nặng về truyền thụ kiến thức. Các thầy, cô giáo tập trung vào xây dựng các tiết học tương tác, khuyến khích tư duy phản biện và kỹ năng làm bài cho học sinh. Thay vì truyền đạt kiến thức một chiều, giáo viên chú trọng giúp cho các em chủ động trong học tập trên các nền tảng học liệu, ứng dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống. Theo Hiệu trưởng Trường THPT Mạc Đĩnh Chi Nguyễn Minh Quý, để thực hiện được thành công chương trình giáo dục phổ thông 2018, nhà trường sẽ tiếp tục triển khai các phương pháp dạy học tích cực, phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh. Việc kiểm tra đánh giá cũng được đổi mới, chuyển từ việc đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực để học sinh có thể làm chủ kiến thức và đáp ứng yêu cầu giáo dục hiện đại.
Tại Trường THCS Lạc Viên, điểm trung bình 3 môn tại kỳ thi vào lớp 10 là 7,94, tỷ lệ học sinh đỗ các trường công lập là 87%, xếp thứ hạng cao của thành phố. Trong đó môn Ngữ văn trung bình học sinh đạt 8,04 điểm. Nhà trường có 14 học sinh đỗ Trường THPT chuyên Trần Phú, trong đó 1 học sinh là thủ khoa toán chuyên và 1 học sinh là thủ khoa toàn thành phố, với tổng điểm là 29,25.
Để đạt thành tích trên trước đề thi đổi mới là sự thích nghi và thay đổi phương pháp dạy học của cả cô và trò. Cô giáo Đỗ Mai Hương, Hiệu trưởng THCS Lạc Viên cho biết: Vai trò của các thầy, cô giáo trong các tổ, nhóm chuyên môn rất quan trọng. Thầy, cô giáo là người xây dựng nội dung kiến thức, đổi mới phương pháp giảng dạy. Khi thầy, cô giáo mạnh dạn thay đổi, thì học sinh sẽ bắt kịp và đáp ứng được yêu cầu giáo dục hiện nay. Một trong những phương pháp mới nhà trường áp dụng là xây dựng thêm thời khóa biểu các tiết tự học tại trường, không thu phí. Các tiết học này, thầy, cô giáo đóng vai trò là người hướng dẫn, học sinh được tự học, mở rộng và ứng dụng kiến thức được học vào thực tiễn. Bên cạnh đó, thầy, cô giáo trao cho các học sinh quyền tự đánh giá, tự kiểm tra kiến thức của mình và hình thành tư duy độc lập, phản biện nhưng cùng tiến bộ trong học tập.
Khi đề thi không còn là công cụ kiểm tra trí nhớ đơn thuần, thì việc dạy - học cũng cần thay đổi. Học sinh cần học để hiểu, để giải quyết vấn đề, để sống và làm việc hiệu quả trong xã hội hiện đại. Và chỉ khi giáo viên, nhà trường cùng học sinh cùng chuyển mình, kỳ thi mới thực sự trở thành cơ hội đánh giá đúng năng lực, góp phần đào tạo ra những thế hệ trẻ có tư duy độc lập, năng lực sáng tạo và tinh thần trách nhiệm cao.