Vì sao khó đẩy lùi 'tín dụng đen'?

Lãi suất "cắt cổ"

Cuối tháng 8 vừa qua, Tòa án Nhân dân khu vực 12 đưa ra xét xử sơ thẩm hai bị cáo Lê Quốc Việt (37 tuổi, trú tại phường Lê Chân) và Đặng Đình Ngọc (27 tuổi, trú xã Kẻ Sặt) về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự theo điều 201 Bộ luật Hình sự với mức lãi suất "không tưởng", từ 109,5% đến 182,5%/năm, cao gấp 5 đến 9 lần so với mức trần lãi suất dân sự. Việt cho 8 người vay 855 triệu đồng và thu về hơn 1,2 tỷ đồng tiền lãi, trong đó có tới 1,16 tỷ đồng là khoản thu lợi bất chính.

Trong khi đó, Đặng Đình Ngọc đóng vai trò tiếp tay, liên hệ, thu lãi từ người vay và nhận gần 45 triệu đồng hưởng lợi bất chính. Phiên tòa kết thúc với bản án 12 tháng tù cho Việt và 18 tháng cải tạo không giam giữ cho Ngọc. Nhưng đằng sau con số khô khan ấy là những mảnh đời bị siết chặt trong vòng xoáy nợ nần.

Không dừng lại ở những vụ việc cá nhân, đáng lo ngại hơn là tình trạng "tín dụng đen" có tổ chức hoạt động bài bản, quy mô lớn và ngày càng tinh vi hiện nay. Vụ việc vừa được Công an tỉnh Ninh Bình triệt phá mới đây là minh chứng rõ ràng với nhóm đối tượng 7 người đều quê ở Hải Phòng do Trần Hồng Quân (34 tuổi) và Cao Thị Quyên (32 tuổi) cùng ở phường An Biên cầm đầu.

Nhóm này cho hơn 450 người vay với lãi suất 146%/năm, thu lợi bất chính gần 15 tỷ đồng. Dưới vỏ bọc “hỗ trợ tài chính không thế chấp”, “không cần chứng minh thu nhập”, “giải ngân trong ngày”... nhóm sử dụng Facebook, Zalo, TikTok để quảng bá dịch vụ như một hình thức “ngân hàng điện tử nhanh gọn” của người có nhu cầu vay tiền nhưng thực chất là "bẫy tài chính", bòn rút từng đồng tiền mồ hôi nước mắt của người vay.

Vụ việc "tín dụng đen" khác cũng khiến dư luận bàng hoàng khi lực lượng công an phát hiện và triệt phá liên quan đến nguyên Tổng giám đốc Công ty TNHH Thủy Nguyên Trần Huy Cường - chủ đầu tư dự án khu nhà ở Anh Dũng 4 vào tháng 8 vừa qua. Chỉ trong vòng hơn một năm (từ 11/2023 - 1/2025), Phạm Thị Thu Thảo (40 tuổi, ở phường Lê Chân) cho Cường vay tới 316,7 tỷ đồng - con số khổng lồ đối với một cá nhân. Lãi suất dao động từ 73% đến 146%/năm, tiền lãi phải trả hơn 47,7 tỷ đồng. Mặc dù Cường đã trả hơn 220 tỷ đồng nhưng còn nợ Thảo tới 96 tỷ đồng. Đáng nói là, những khoản giao dịch quy mô lớn như vậy lại không bị phát hiện sớm khiến dư luận đặt câu hỏi về công tác giám sát, cảnh báo sớm các hoạt động tín dụng bất thường trong xã hội hiện nay.

Tín dụng hợp pháp rộng mở

Nguyên nhân người dân vẫn lao vào bẫy "tín dụng đen" đến từ nhu cầu vay vốn cấp bách, nhưng khó tiếp cận nguồn tín dụng hợp pháp. Đặc biệt là người lao động thu nhập thấp, tiểu thương, người không có tài sản thế chấp hay thu nhập ổn định.

Trong khi đó, "tín dụng đen" lại đáp ứng nhanh, không cần giấy tờ, không thế chấp, giải ngân trong vài giờ, khiến nhiều người đánh đổi an toàn pháp lý để lấy sự tiện lợi trước mắt. Nhưng hậu quả là lãi chồng lãi, thậm chí bị đe dọa, cưỡng đoạt trả nợ.

Chị Nguyễn Thị M. ở phường Thủy Nguyên cho biết: "Tôi từng vay qua app, lãi lúc đầu thấy ghi thấp, nhưng đến lúc trả thì đội lên gấp mấy lần. Họ gọi điện, nhắn tin đe dọa cả người thân của tôi. Nhưng lúc đó, chồng ốm phải đi bệnh viện, 2 vợ chồng công nhân, không vay thì biết lấy gì mà lo. Dù biết dính vào "tín dụng đen" là nguy hiểm, nhưng hoàn cảnh xô đẩy nên nhắm mắt làm liều".

Đây cũng là thực trạng, tâm lý chung của những nạn nhân "tín dụng đen" hiện nay. Rõ ràng để xử lý triệt để "tín dụng đen", chỉ truy tố, xét xử thôi là chưa đủ mà cần một hệ sinh thái tài chính toàn diện và bao trùm, nơi người dân, nhất là người lao động thu nhập thấp có thể tiếp cận các dịch vụ vay vốn hợp pháp, lãi suất thấp từ ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng chính thống.

Ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Sacombank chi nhánh Hải Dương chia sẻ: Hiện Sacombank đã triển khai các gói vay nhanh, vay nhỏ từ 10 - 50 triệu đồng với lãi suất thấp, thời gian giải ngân chỉ trong vòng 60 giờ. Bên cạnh đó, các tổ chức như Ngân hàng Chính sách xã hội, Quỹ Tín dụng nhân dân cũng đang tăng cường hỗ trợ người dân tiếp cận vốn với nhiều ưu đãi để góp phần đẩy lùi "tín dụng đen".

Tuy nhiên, để các gói vay này đến được với người dân, rất cần sự phối hợp từ chính quyền địa phương, các đoàn thể, đặc biệt là tăng cường tuyên truyền để người dân hiểu rõ đâu là vay hợp pháp, đâu là "tín dụng đen" trá hình. Ngành ngân hàng sẵn sàng đồng hành các địa phương, cơ quan chức năng trong cuộc chiến này với mục tiêu cuối cùng là giúp người dân tiếp cận vốn an toàn, hợp pháp, bền vững với chi phí thấp nhất.

Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định rõ về tội "Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự" tại điều 201, nhưng trong thực tiễn, mức xử phạt còn khá nhẹ, chưa đủ sức răn đe, đặc biệt với các đối tượng hoạt động có tổ chức, thu lợi hàng chục tỷ đồng.

Trong khi đó các chế tài về xử lý tài sản, thu hồi lợi nhuận bất chính, phong tỏa tài khoản ngân hàng vẫn chưa thực sự hiệu quả. Khi "tín dụng đen" núp bóng giao dịch dân sự, không ít trường hợp “thoát lưới” vì thiếu bằng chứng rõ ràng hoặc bị xem là giao dịch “tự nguyện” giữa hai bên.

Về lâu dài, để tội phạm "tín dụng đen" không còn đất sống, bên cạnh việc các ngân hàng, tổ chức tín dụng mở rộng các khoản vay tiêu dùng, các khoản vay nhỏ, ngắn hạn, rất cần lực lượng công an tăng cường nắm địa bàn, sớm ngăn ngừa, phát hiện các hành vi vi phạm và xử lý đủ mạnh về hành chính, hình sự để bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa.

Việc người dân chủ động quản lý tài chính cá nhân, nói không với "tín dụng đen" vẫn là giải pháp hàng đầu để đẩy lùi hoạt động cho vay lãi nặng hiện nay. Theo khuyến cáo của Công an thành phố, tổ chức, cá nhân không nên vay tiền qua các kênh không rõ nguồn gốc, không có giấy tờ hợp lệ, không có cam kết về lãi suất, thời hạn trả nợ.

Người dân có nhu cầu vay vốn, nên tìm đến các tổ chức tín dụng uy tín, có giấy phép hoạt động của Ngân hàng Nhà nước, có các chương trình hỗ trợ lãi suất thấp, thời hạn linh hoạt. Đồng thời, tố cáo kịp thời tới cơ quan công an các hành vi liên quan đến "tín dụng đen”, đòi nợ, cưỡng đoạt tài sản.

HẢI VÂN