50 năm chặng đường đổi mới của nghệ thuật sân khấu Việt Nam

Dấu ấn 50 năm chặng đường đổi mới

Ngày 3/10, chào mừng Ngày Sân khấu Việt Nam (12/8 Âm lịch), Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức Hội thảo “50 năm chặng đường đổi mới của nghệ thuật sân khấu Việt Nam” (1975 - 2025) tại Ninh Bình, nằm trong chuỗi sự kiện tổng kết 50 năm văn học, nghệ thuật sau thống nhất đất nước.

Phát biểu khai mạc, NSND Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội, nhấn mạnh hội thảo nhằm tổng kết những thành tựu, đóng góp cũng như hạn chế của sân khấu Việt Nam trong 50 năm qua, từ sau thống nhất đến công cuộc đổi mới 1986, khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới.

Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cho biết, Ban tổ chức đã nhận gần 30 tham luận công phu, đánh giá thành công, sáng tạo và chỉ ra những hạn chế sau 50 năm đổi mới sân khấu Việt Nam, từ đó củng cố niềm tin, nội lực sáng tạo cho nghệ thuật sân khấu tiếp tục phát triển.

Đề dẫn hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái nhấn mạnh vai trò các nhà viết kịch thời kỳ đổi mới, đặc biệt là Xuân Trình và Lưu Quang Vũ. Xuân Trình mở ra tiền đề đổi mới nghệ thuật kịch, trong khi Lưu Quang Vũ đổi mới toàn diện, từ kịch bản đến ngôn ngữ dàn dựng và diễn xuất, tạo cú hích mạnh mẽ cho các vở diễn sau này.

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nguyên Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, nếu ở giai đoạn trước năm 1975, nhân vật trung tâm của sân khấu chủ yếu là những con người kết tinh phẩm chất cao quý của cộng đồng, gắn bó số phận cá nhân với số phận đất nước, thì ở giai đoạn sau năm 1975, nghệ thuật sân khấu đi sâu vào thân phận của cá nhân, phản ánh cả những tổn thất về vật chất lẫn tinh thần, tập trung khắc họa đời sống nội tâm, số phận con người thông qua các mối quan hệ cộng đồng.

Bước vào công cuộc đổi mới, dưới ánh sáng Nghị quyết Trung ương 5 khóa 8, các loại hình nghệ thuật sân khấu không ngừng lớn mạnh cả chiều rộng lẫn chiều sâu. Nhiều sáng tác mới không chỉ đáp ứng được nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của nhân dân, mà còn có khả năng hội nhập và giao lưu quốc tế. Nhiều đơn vị nghệ thuật ngoài công lập ra đời trong cơ chế mới. Nhiều hình thức hoạt động được mở ra như sân khấu nhỏ, sân khấu thử nghiệm, sân khấu hài, sân khấu cà-phê… để tiếp cận khán giả.

Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng, 3 dấu ấn đáng ghi nhận mà sân khấu Việt Nam đã đạt được trong chặng đường đổi mới là sự phát triển ngày càng lớn mạnh của lực lượng văn nghệ sĩ sân khấu sự đa dạng hóa của các loại hình sân khấu và sự mở rộng của không gian hoạt động sân khấu. Sân khấu không chỉ đến với những khu vực vùng sâu, vùng xa trong nước mà còn vươn ra khỏi biên giới Việt Nam đến với bạn bè quốc tế.

Đưa sân khấu Việt Nam bứt phá

Dù đã ghi dấu ấn với nhiều thành tựu, nhưng nhìn lại chặng đường phát triển 50 năm qua, không thể phủ nhận sân khấu vẫn đang phải đối mặt hàng loạt thách thức, nhất là khi phải cạnh tranh khốc liệt với nhiều loại hình nghệ thuật giải trí khác. Đó là tình trạng sân khấu thưa vắng khán giả, thiếu vắng những tác phẩm phản ánh sinh động hơi thở cuộc sống hôm nay, xuất hiện xu hướng chạy theo hình thức câu khách rẻ tiền vì mục đích lợi nhuận…

Để lấy lại vị thế cho sân khấu, đưa sân khấu trở thành món ăn tinh thần hấp dẫn của công chúng hôm nay, đặc biệt là khán giả trẻ, cần có hệ thống giải pháp dài hơi và đồng bộ.

Theo TS. Trần Thị Minh Thu (Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam), để sân khấu Việt Nam phát triển vững mạnh cần 3 giải pháp. Thứ nhất, tự đổi mới để kịch bản và dàn dựng bắt kịp xu hướng thời đại, phản ánh hiện thực đương đại và đáp ứng nhu cầu khán giả. Thứ hai, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua tuyển chọn, đào tạo và phát huy tài năng của lực lượng nghệ sĩ, đạo diễn, biên kịch. Thứ ba, hoàn thiện chính sách, xây dựng cơ chế, hành lang pháp lý đặc thù để sân khấu hoạt động tự chủ, hiệu quả trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Chia sẻ giải pháp gia tăng sức hấp dẫn của sân khấu với khán giả hiện đại, Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội cho rằng, cần ứng dụng công nghệ dàn dựng các tác phẩm sân khấu; tổ chức nhiều cuộc thi, liên hoan để khuyến khích các tác giả trẻ, đạo diễn trẻ thử sức, làm mới ngôn ngữ sân khấu; chủ động hơn trong tiếp cận khán giả, đưa kịch nói vào học đường, đẩy mạnh hợp tác với các tổ chức, doanh nghiệp để tổ chức biểu diễn ngoài nhà hát…

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định: Trong kỷ nguyên số và hội nhập, sân khấu Việt Nam có thể trở thành ngành công nghiệp văn hóa thực thụ, vừa tạo giá trị tinh thần, vừa đóng góp kinh tế, gắn với giáo dục và du lịch, truyền cảm hứng lịch sử – văn hóa cho thế hệ trẻ và phục vụ du khách.

Để hiện thực hóa kỳ vọng này, trước hết, cần một hành lang pháp lý đủ mạnh, chẳng hạn Luật hoạt động Nghệ thuật với tầm nhìn dài hạn để bảo đảm sân khấu có địa vị pháp lý rõ ràng. Bên cạnh đó, cần áp dụng cơ chế đặt hàng các tác phẩm có giá trị lịch sử, giáo dục, đồng thời khuyến khích xã hội hóa và hợp tác công tư trong đầu tư nhà hát.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, cũng cần có chính sách đãi ngộ nghệ sĩ đặc thù, song hành với đào tạo và phát triển khán giả. Cũng cần có quỹ hỗ trợ sáng tác để khích lệ tác giả trẻ, giống như các quỹ điện ảnh ở nhiều quốc gia; chủ động đưa vở diễn Việt Nam ra thế giới, đồng thời mời các đoàn nghệ thuật quốc tế đến Việt Nam, vừa để quảng bá, vừa để học hỏi…

PV (tổng hợp)