Kiềm chế tội phạm chưa thành niên

Diễn biến phức tạp

Theo thống kê của Bộ Công an, mỗi năm cả nước có khoảng 13.000 thanh, thiếu niên vi phạm pháp luật, trong đó người từ 16 đến dưới 18 tuổi chiếm hơn 70%. Hành vi vi phạm không chỉ dừng ở trộm cắp tài sản, gây rối trật tự mà còn lan sang các tội nghiêm trọng như cướp giật, bạo lực học đường, ma túy, thậm chí giết người.

Tại Hải Phòng, chỉ trong 6 tháng năm 2025, lực lượng công an ngăn chặn 18/26 vụ việc liên quan đến thanh niên, thiếu niên, triệt phá 8 ổ nhóm tội phạm với 125 đối tượng ở độ tuổi học sinh.

Theo Trưởng Phòng nghiệp vụ Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 (Sở Tư pháp) Trần Minh Nghĩa, từ tháng 1/2025 đến ngày 22/10/2025, trung tâm tham gia bào chữa cho gần 500 người chưa thành niên phạm tội, chủ yếu là các tội cố ý gây thương tích, gây rối trật tự công cộng, vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ...

Quá trình trợ giúp pháp lý cho thấy sự phát triển của mạng xã hội và môi trường trực tuyến là “chất xúc tác” khiến tội phạm trẻ hóa nhanh hơn.

Trên không gian mạng, người chưa thành niên dễ tiếp xúc với nội dung bạo lực, kích động, bị lôi kéo tham gia các nhóm kín, trò chơi mạo hiểm hoặc hành vi vi phạm pháp luật mà không ý thức được hậu quả. Tình trạng bỏ học sớm, gia đình đổ vỡ, thiếu sự quan tâm của cha mẹ khiến không ít trẻ rơi vào khoảng trống tình cảm, dễ bị lôi kéo vào các hành vi lệch chuẩn.

Để hạn chế thực trạng này luôn cần sự định hướng, quản lý, giáo dục pháp luật thường xuyên, liên tục của gia đình, nhà trường, các đoàn thể và toàn xã hội. Trong đó, vai trò của cha mẹ rất quan trọng, cần quan tâm sát sao đến tâm tư, tình cảm, lối sống của các em để phát hiện sớm và ngăn ngừa kịp thời những hành vi vi phạm.

Lấy giáo dục làm trung tâm

Phần lớn những vụ án có người chưa thành niên tham gia đều được tòa án, viện kiểm sát và các cơ quan tố tụng của Hải Phòng áp dụng chính sách khoan hồng, giảm nhẹ hình phạt. Tuy nhiên, còn thiếu quy trình thống nhất về chuyển hướng xử lý, nhất là giai đoạn giáo dục, giám sát sau xét xử, sau khi chấp hành hình phạt chưa thực sự được làm tốt.

Tại cấp thành phố hiện có Tòa gia đình và người chưa thành niên chuyên trách xét xử các vụ án cho người chưa thành niên, tuy nhiên tại các tòa án khu vực thì hấu hết chưa có, khiến hiệu quả giáo dục chưa đạt kỳ vọng.

Theo thống kê của Tòa án Nhân dân thành phố, không ít người chưa thành niên sau khi chấp hành xong hình phạt cải tạo không giam giữ hoặc bị áp dụng biện pháp giáo dục tại địa phương lại tái phạm tội trong vòng 1 – 2 năm khiến tình trạng phạm tội trong thanh, thiếu niên vẫn phức tạp.

Việc Quốc hội khóa 15 thông qua Luật Tư pháp người chưa thành niên, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 là bước tiến quan trọng trong cải cách tư pháp. Luật quy định chi tiết về xử lý chuyển hướng, hình phạt và thủ tục tố tụng riêng cho nhóm đối tượng này theo hướng: Phòng ngừa - xử lý - tái hòa nhập.

Luật hướng tới việc giảm tội phạm chưa thành niên bằng biện pháp giáo dục và cải tạo thay vì trừng phạt, bao gồm: khiển trách, bồi thường thiệt hại, giáo dục tại cơ sở, quản thúc tại gia đình, tư vấn tâm lý, học nghề, giáo dục tại trường giáo dưỡng. Quy định mức phạt nhẹ hơn, rút ngắn thời gian xóa án tích sẽ khuyến khích sự hối cải, tái hòa nhập cộng đồng của người chưa thành niên.

Theo bà Nguyễn Thị Mai, Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Hải Phòng, Luật Tư pháp người chưa thành niên là bước tiến thể hiện rõ tinh thần nhân đạo, lấy giáo dục làm trọng tâm. “Xử lý chuyển hướng là biện pháp tiến bộ, giúp giảm tỷ lệ tái phạm và tạo điều kiện để người chưa thành niên sửa sai, trở lại với cộng đồng. Điều quan trọng nhất hiện nay không phải là có luật, mà là thực thi luật sao cho hiệu quả”, bà Mai nhấn mạnh.

Để luật đi vào cuộc sống, bà Mai cho rằng cần đào tạo đội ngũ cán bộ tư pháp chuyên trách, có kiến thức tâm lý người chưa thành niên; thiết lập cơ sở hỗ trợ thực thi, như trung tâm tư vấn, giáo dục phục hồi; tăng cường truyền thông, giáo dục pháp luật trong trường học và cộng đồng.

“Phần lớn người chưa thành niên phạm tội đều thiếu hiểu biết pháp luật. Vì vậy, cần mở rộng hệ thống tư vấn và trợ giúp pháp lý miễn phí, bảo đảm mỗi xã, phường có ít nhất một nhân viên công tác xã hội am hiểu tâm lý trẻ”, bà Mai đề xuất.

Từ góc độ tâm lý học, Tiến sĩ Đoàn Minh Tỵ, Trường Đại học Hải Phòng cho rằng xã hội hiện nay chú trọng giáo dục quyền cá nhân nhưng chưa cân bằng với giáo dục trách nhiệm và bổn phận. Nhiều hành vi lệch chuẩn bắt nguồn từ nhận thức sai lệch về tự do, khi trẻ chưa đủ năng lực để tự kiểm soát hành vi.

Gia đình và nhà trường phải là “pháo đài đầu tiên” trong phòng ngừa tội phạm, bằng việc giáo dục đạo đức, giám sát hành vi và định hướng giá trị sống.

TUỆ MINH