Giáo dục trẻ tự kỷ - Hành trình bền bỉ đầy yêu thương

Trị liệu song hành yêu thương

Bé Trần Quang M., 7 tuổi, đã bước sang năm thứ 4 theo học tại một trung tâm giáo dục trẻ tự kỷ trên phố Ngô Gia Tự, phường Hải An. Khi mới 3 tuổi, bé M., gần như không thể giao tiếp bằng lời, thường xuyên có hành vi lặp đi lặp lại và rất ít quan tâm đến môi trường chung quanh. Cha mẹ của bé M., rất lo lắng khi nhận ra con mình có những biểu hiện khác biệt so với các bạn đồng trang lứa.

Chị Phạm Thị Trâm, mẹ bé M. cho biết, ngày đầu đưa con tới trung tâm, anh chị vừa lo lắng vừa bối rối. Nhưng các giáo viên đã động viên, giải thích rõ từng phương pháp, từng bước nhỏ để giúp con tiến bộ. Giờ đây, nhìn thấy con có thể gọi tên đồ vật, nhận biết cảm xúc của người khác và tự xúc ăn, chị mới thấy niềm hy vọng không hề xa vời.

Còn đối với gia đình chị Phạm Thị Ngọc Ngân, ở xã Tiên Lãng, 5 năm qua là hành trình cùng con gái bị tự kỷ với nhiều nỗi vất vả nhưng may mắn cuối cùng cũng mỉm cười do con được phát hiện và can thiệp sớm.

Chị Ngọc chia sẻ, những tháng đầu đời, bé phát triển thể chất bình thường. Tuy nhiên, khi được khoảng 12 đến 15 tháng tuổi, gia đình bắt đầu nhận thấy một số dấu hiệu bất thường ở bé như ít giao tiếp mắt, không phản ứng khi được gọi tên. Đến khoảng 24 tháng tuổi, bé vẫn chưa nói được từ đơn có nghĩa, ít tương tác với người chung quanh, thích chơi một mình...

Gia đình đã đưa các bé đến Bệnh viện Trẻ em Hải Phòng để thăm khám và thực hiện các test sàng lọc tự kỷ. Kết quả cho thấy bé chậm phát triển ngôn ngữ, mắc rối loạn phổ tự kỷ.

Với sự hỗ trợ của các chuyên gia tâm lý và ngôn ngữ trị liệu, sau 3 năm kiên trì, bé có thể diễn đạt những nhu cầu cơ bản, trả lời một số câu hỏi đơn giản, biết sử dụng ánh mắt để giao tiếp và thể hiện cảm xúc rõ ràng hơn. Hiện tại, bé đã tự tin đến trường, hòa nhập tốt hơn với bạn bè và tiếp tục nhận được sự hỗ trợ để phát triển kỹ năng giao tiếp xã hội.

Theo thạc sĩ giáo dục đặc biệt Phạm Thu Phương, các dấu hiệu ban đầu của rối loạn phổ tự kỷ thường liên quan đến mức độ phản ứng của trẻ với môi trường xã hội. Trẻ có thể tránh giao tiếp bằng mắt, không đáp lại khi được gọi tên vào khoảng 9 tháng tuổi, hoặc biểu hiện cảm xúc hạn chế như ít tỏ ra vui, buồn, giận dữ hay ngạc nhiên. Lớn hơn, trẻ thường không quan sát hoặc tham gia chơi cùng bạn bè, hiếm khi thể hiện các hoạt động như hát, nhảy hay trình diễn.

Ngoài ra, trẻ có thể thể hiện các hành vi lặp lại hoặc giới hạn, như quan tâm đặc biệt đến trật tự đồ vật và khó chịu khi trật tự bị thay đổi, nhại lời, chơi đồ chơi theo cùng một cách, tập trung quá mức vào một phần cụ thể của đồ vật, hoặc phản ứng mạnh với những thay đổi nhỏ...

Can thiệp sớm, hiệu quả cao

Tự kỷ là rối loạn phát triển lan toả với mức độ từ nhẹ đến nặng do rối loạn phát triển hệ thần kinh. Bệnh thường khởi phát trước 3 tuổi và diễn biến kéo dài khiến người bệnh gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống. Rối loạn này có thể xảy ra ở một trẻ trong gia đình, còn trẻ khác thì không sao hoặc có biểu hiện rõ ràng ở trẻ này nhưng lại khó có thể phát hiện ra ở trẻ khác.

Hiện nay, các trung tâm giáo dục trẻ tự kỷ tại Hải Phòng đã áp dụng phương pháp giáo dục dựa trên ABA (Applied Behavior Analysis - Phân tích hành vi ứng dụng), kết hợp với các hoạt động trị liệu ngôn ngữ, cảm xúc và kỹ năng xã hội.

Cô giáo Trần Thị Hương Lan, Phó hiệu trưởng Trường Happy House cho biết, mỗi trẻ là cá thể riêng biệt, không có công thức chung nào áp dụng cho tất cả. Đối với các em mắc chứng tự kỷ, giáo viên luôn theo dõi tiến trình, ghi chép cẩn thận từng phản ứng, thành công nhỏ của mỗi bé để từ đó xây dựng lộ trình giáo dục phù hợp. Có những ngày các bé không hợp tác, không chịu tham gia hoạt động, nhưng kiên nhẫn và sự lặp lại từng bước một chính là chìa khóa để các em dần mở lòng và tiến bộ.

Bên cạnh đó, sự đồng hành của gia đình là yếu tố then chốt trong hành trình giáo dục trẻ tự kỷ. Chuyên gia tâm lý, TS. Nguyễn Thị Lan Hương cho rằng, nếu giáo viên là người hướng dẫn, thì cha mẹ chính là người thực hành và củng cố hành vi, cảm xúc cho trẻ hằng ngày.

Trẻ tự kỷ học tốt nhất khi các kỹ năng được luyện tập không chỉ ở trung tâm mà còn trong môi trường gia đình.

Việc phát hiện sớm rối loạn phổ tự kỷ (từ 2 đến 5 tuổi) mở ra cơ hội tiếp cận các chương trình can thiệp giúp trẻ phát triển các kỹ năng quan trọng, bao gồm giao tiếp, tương tác xã hội và vận động. Can thiệp từ giai đoạn đầu đời có thể mang lại hiệu quả rõ rệt hơn so với khi bắt đầu muộn, bởi não bộ trẻ đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Việc này cũng góp phần nâng cao chất lượng sống của cả trẻ và gia đình.

Ngoài ra, các hoạt động ngoại khóa, trị liệu cảm xúc và trò chơi tương tác đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành kỹ năng xã hội và cảm xúc cho trẻ tự kỷ. Thường xuyên tổ chức các buổi chơi nhóm, hoạt động thủ công, âm nhạc và vận động để trẻ có cơ hội giao tiếp, học hỏi lẫn nhau và phát triển năng lực toàn diện.

Giáo dục trẻ tự kỷ không dễ dàng, nhưng lại là hành trình đầy ý nghĩa đối với gia đình, giáo viên và xã hội về lòng kiên nhẫn, sự thấu hiểu và tình yêu vô điều kiện.

THU HẰNG