Điểm tựa pháp lý của người khuyết tật
Gần 8 năm triển khai Luật Trợ giúp pháp lý, Hải Phòng đã giải quyết hàng trăm vụ việc, giúp người khuyết tật bảo vệ quyền lợi chính đáng.
Bảo vệ quyền lợi người khuyết tật
Thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý, Luật Người khuyết tật và Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2021 - 2030, Hải Phòng là một trong những địa phương triển khai bài bản, có chiều sâu. Nhiều người khuyết tật được bảo vệ quyền lợi chính đáng nhờ chính sách này.
Trường hợp của anh Ngô Trọng T., người khuyết tật nặng bị truy tố về tội “Làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức” là một ví dụ điển hình. Bản án sơ thẩm tuyên phạt 36 tháng tù giam với anh T. khiến không ít người xót xa vì hoàn cảnh đặc biệt của bị cáo. Nhận thấy mức án còn quá nghiêm khắc, trợ giúp viên pháp lý của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 (Sở Tư pháp) đồng hành cùng anh T. làm đơn kháng cáo, chủ động thu thập thêm nhiều tình tiết giảm nhẹ.
Tại phiên phúc thẩm, những lập luận chặt chẽ, có lý có tình được Hội đồng xét xử ghi nhận. Anh T. được hưởng án treo, mở ra cơ hội làm lại cuộc đời, không bị cách ly khỏi xã hội.
Ở lĩnh vực dân sự, câu chuyện của bà Nguyễn Thị M. (xã Vĩnh Bảo) tiếp tục cho thấy sự đồng hành trách nhiệm của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 đối với người khuyết tật. Sau ly hôn, bà M. khởi kiện yêu cầu chia tài sản chung nhưng bị chồng cũ và gia đình chồng phản đối quyết liệt, cho rằng nhà đất là tài sản riêng có trước hôn nhân.
Nắm được bối cảnh và tâm tư của đương sự, trợ giúp viên pháp lý nghiên cứu kỹ các quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình qua nhiều thời kỳ, Bộ luật Dân sự và các văn bản liên quan để chứng minh nguồn gốc tài sản. Quan điểm này được Tòa án sơ thẩm chấp nhận. Khi vụ án lên phúc thẩm, nhờ những phân tích thấu đáo của trợ giúp viên pháp lý và sự định hướng của thẩm phán chủ tọa, hai bên đi đến thỏa thuận: Bà M. được quyền sử dụng 236,4 m² đất và công trình trên đất, bảo đảm nơi ở ổn định cho người phụ nữ khuyết tật nặng sau ly hôn.
Từ năm 2021 đến tháng 10/2025, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 tham gia tố tụng để bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho 313 người khuyết tật khó khăn về tài chính trong các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, hành chính. Riêng trong năm 2025 là hơn 50 người.
Nhiều vụ án với sự tham gia tố tụng ngay từ đầu của các trợ giúp viên góp phần làm sáng tỏ nội dung sự việc. Nhiều bị cáo là người khuyết tật được giảm hình phạt hoặc được áp dụng các mức án nhẹ hơn như cải tạo không giam giữ, án treo để có cơ hội được giáo dục, cải tạo ngoài xã hội.
Nhiều vụ án dân sự, tòa án đã chấp nhận toàn bộ quan điểm bảo vệ của trợ giúp viên pháp lý theo hướng có lợi cho người được trợ giúp pháp lý hoặc trợ giúp viên pháp lý đã tham gia hòa giải thành công và tòa án ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự.
Ông Nguyễn Văn Tú Ngọc, Phó giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước số 1 cho biết, đơn vị luôn coi việc trợ giúp pháp lý cho người khuyết tật là nhiệm vụ trọng tâm. Ngoài việc tham gia tố tụng, bảo vệ trực tiếp quyền và lợi ích hợp pháp của người khuyết tật, trung tâm còn đẩy mạnh công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật cho người khuyết tật.
Từ năm 2021 - 2025, trung tâm tổ chức 115 đợt trợ giúp pháp lý ngoài trụ sở đến các xã vùng sâu, vùng xa, hải đảo thu hút nhiều đối tượng được trợ giúp pháp lý nói chung và người khuyết tật có khó khăn về tài chính nói riêng tham dự.
Đặc biệt, trong các dịp kỷ niệm Ngày Người khuyết tật Việt Nam 18/4 và Ngày Quốc tế người khuyết tật 3/12, trung tâm phối hợp với Sở Lao động, Thương binh và Xã hội (cũ), Hội Người mù thành phố, Hội Nạn nhân chất độc da cam…. tổ chức các đợt trợ giúp pháp lý ngoài trụ sở dành riêng cho người khuyết tật.
Qua các hoạt động này, góp phần nâng cao kiến thức pháp luật, giúp người khuyết tật tiếp cận và thụ hưởng đầy đủ, kịp thời chính sách trợ giúp pháp lý miễn phí cũng như được can thiệp hỗ trợ pháp luât trong các vụ việc cụ thể, bảo vệ chính đáng quyền và lợi ích hợp pháp của họ.
Mở rộng đội ngũ hỗ trợ pháp lý
Bên cạnh những kết quả tích cực, hiện nay, hoạt động trợ giúp pháp lý, tư vấn pháp luật cho người khuyết tật vẫn gặp một số khó khăn. Một số người khuyết tật còn mặc cảm, tự ti nên việc tiếp cận pháp luật còn nhiều trở ngại. Quá trình làm việc giữa người thực hiện trợ giúp pháp lý với người khuyết tật hạn chế do phụ thuộc vào các yếu tố như khó khăn trong vận động, đi lại của người khuyết tật vận động, giao tiếp của người khiếm thính, khiếm thị, người tâm thần...
Một số người khuyết tật chưa biết quyền được trợ giúp pháp lý do phương pháp truyền thông chưa phù hợp với các dạng tật khác nhau, mới chỉ dừng ở việc tuyên truyền qua tờ gấp và đài phát thanh, các hội nghị trợ giúp pháp lý.
Sự phối hợp giữa một số cơ quan, ban, ngành trong công tác này chưa thật sự chặt chẽ; nhận thức của một bộ phận cán bộ, công chức và người tiến hành tố tụng về ý nghĩa của trợ giúp pháp lý còn hạn chế. Vì vậy, vẫn có trường hợp người thuộc diện được hưởng dịch vụ này chưa được hướng dẫn, giới thiệu kịp thời tới các tổ chức trợ giúp pháp lý...
Để đưa dịch vụ pháp lý đến gần hơn với người khuyết tật, rất cần sự phối hợp của các tổ chức xã hội, hội nghề nghiệp - những nơi nắm rõ hoàn cảnh, tâm tư của hội viên. Ông Hoàng Văn Sơn, Chủ tịch Hội Người mù thành phố cho biết: "Người khuyết tật nói chung và người mù nói riêng gặp rất nhiều thiệt thòi trong cuộc sống cũng như việc tiếp cận pháp lý. Tôi mong thời gian tới, công tác trợ giúp pháp lý cho người khuyết tật sẽ được các cấp, ngành, địa phương quan tâm và thực hiện thường xuyên hơn, để người khuyết tật thực sự được tiếp cận và hỗ trợ pháp lý thuận tiện nhất".
Hiện toàn thành phố có 18.628 hòa giải viên tại gần 3.020 tổ hòa giải ở 113 xã, phường, đặc khu nắm vững kiến thức pháp luật cơ bản. Phát huy vai trò của đội ngũ hòa giải viên cơ sở, song song cùng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý trong hỗ trợ người khuyết tật là hướng đi đúng đắn được nhiều chuyên gia đề xuất.
Đây sẽ là đội ngũ quan trọng trợ giúp pháp lý, tư vấn pháp luật ban đầu cho người khuyết tật ngay tại cơ sở và là cầu nối tới Trung tâm Trợ giúp pháp lý thành phố khi có vụ việc phức tạp hơn. Các xã, phường, đặc khu cần quan tâm bồi dưỡng những người làm công tác hòa giải cơ sở về kiến thức, kỹ năng chuyên biệt tiếp cận với người khuyết tật để bảo đảm đáp ứng tốt nhất nhu cầu về pháp luật cho người khuyết tật.