Trí tuệ nhân tạo trong giáo dục như 'con dao hai lưỡi'

Động lực thúc đẩy đổi mới giáo dục

Trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại hàng loạt ứng dụng giúp việc dạy và học trở nên hiệu quả hơn. Nhiều hệ thống có thể đánh giá năng lực người học theo thời gian thực, từ đó đề xuất lộ trình học phù hợp, nhắc bài thông minh, đưa ra bài tập vừa sức hoặc thử thách nâng cao. Điều này giúp giáo viên xử lý lớp học có nhiều trình độ khác nhau và hỗ trợ học sinh yếu kịp thời.

AI còn hỗ trợ tự động hóa công việc hành chính như chấm bài, theo dõi điểm danh, thống kê học lực, soạn giáo án tham khảo. Nhờ đó, giáo viên có thêm thời gian tập trung vào chuyên môn và tương tác trực tiếp với học sinh, điều mà công nghệ không thể thay thế.

Chuyên gia công nghệ giáo dục Nguyễn Viết Luân cho rằng AI có thể trở thành trợ giảng siêu năng lực, hỗ trợ giáo viên trong cả quản lý lớp học lẫn nâng cao trải nghiệm học tập. Ở những nơi thiếu giáo viên môn đặc thù như Tin học, Ngoại ngữ hay STEM, AI còn giúp học sinh được tiếp cận bài giảng chất lượng cao.

Trong khi theo PGS. TS Trần Thành Nam Phó Hiệu trưởng trường ĐH Giáo dục (ĐHQG Hà Nội), AI đang dần trở thành công cụ phổ biến trong học tập, đặc biệt trong giai đoạn ôn thi THPT khi học sinh có nhu cầu luyện đề, ghi nhớ kiến thức, xây dựng sơ đồ tư duy… Những công cụ như ChatGPT, Copilot, hay phần mềm tạo flashcard có thể hỗ trợ đáng kể trong việc tiết kiệm thời gian, hệ thống hóa thông tin.

PGS.TS Nguyễn Ái Việt, nguyên Viện trưởng Viện Công nghệ thông tin (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, trí tuệ nhân tạo đang thay đổi mục tiêu giáo dục. Hiểu biết mới về ý thức sẽ tạo điều kiện thay đổi phương thức giáo dục.

Đổi mới giáo dục, để hướng tới con người độc lập về tư duy, tự do về tư tưởng và hạnh phúc trong cuộc sống, nhiều thách thức nhưng cũng đem lại những cơ hội phát triển. Cần thiết có mô hình giáo dục tinh hoa loại bỏ cách học thụ động để tập trung vào những nội dung cấp bách mà nền giáo dục chưa thể đáp ứng ngay.

Học sinh lạm dụng, giáo viên bị áp lực thích ứng

Dù tiềm năng lớn, AI cũng mang theo nhiều nguy cơ. Thực tế cho thấy học sinh ngày càng phụ thuộc vào các công cụ như chatbot, trình tạo bài viết, giải toán tự động để làm hộ bài tập. Điều này khiến năng lực tư duy, khả năng sáng tạo và kỹ năng tự học bị suy giảm đáng kể.

PGS. TS Trần Thành Nam nêu thực trạng: Rất nhiều học sinh đặt câu hỏi, lấy đáp án từ AI mà không hiểu tại sao lại có kết quả như vậy. Dần dần, các bạn trở thành người tiêu dùng thông tin một cách bị động. Đây là điều cực kỳ nguy hiểm trong học tập.

'AI có thể tăng năng suất học tập, nhưng chỉ khi người học biết kiểm soát hành vi, có mục tiêu học rõ ràng và sử dụng AI như một trợ lý, không phải 'người làm thay'. Học sinh có thể dùng AI để gợi ý cách lập kế hoạch ôn thi, hoặc tạo bộ câu hỏi trắc nghiệm cá nhân hóa theo từng môn. Nhưng sau đó, các em phải tự làm, tự sửa lỗi, và tự đánh giá lại kiến thức của mình', PGS. TS Trần Thành Nam nhấn mạnh.

Một trong những vấn đề đáng lo khác là độ chính xác của thông tin. AI hiện nay vẫn có thể tạo ra câu trả lời sai, thiếu kiểm chứng hoặc ngụy tạo dữ liệu, khiến học sinh tiếp nhận kiến thức lệch lạc nếu không được hướng dẫn.

Đặc biệt, khi học sinh sử dụng tài khoản cá nhân hoặc chia sẻ ảnh, bài làm cho các công cụ AI bên thứ ba, nguy cơ rò rỉ dữ liệu cá nhân là rất lớn. Bộ Giáo dục và Đào tạo từng cảnh báo các trường không đưa thông tin nhạy cảm lên các nền tảng AI thiếu kiểm soát, vì dữ liệu học sinh là nhóm dữ liệu cần bảo vệ đặc biệt.

PGS. TS Trần Thành Nam cho rằng nhà trường và phụ huynh đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn, giám sát và đồng hành cùng học sinh trong quá trình học tập với AI.

'Giáo viên nên tích hợp các hoạt động sử dụng AI có định hướng trong lớp học, như giao nhiệm vụ học tập với sự hỗ trợ của công cụ AI nhưng yêu cầu học sinh phản biện, trình bày lại kiến thức theo cách của riêng mình', PGS. TS Trần Thành Nam đưa ra giải pháp.

Trong khi đó, chuyên gia công nghệ giáo dục Nguyễn Viết Luân lưu ý, AI là công cụ mạnh, nhưng con người mới là người quyết định cách sử dụng nó. Nếu biết khai thác đúng cách, AI sẽ là động lực. Nếu buông lỏng quản lý, nó sẽ trở thành 'con dao hai lưỡi'.

AI trong giáo dục là xu thế không thể đảo ngược. Nó có thể tạo ra bước nhảy vọt về năng suất, chất lượng dạy và học. Nhưng AI không phải phép màu và càng không thể thay thế vai trò của giáo viên như 'người dẫn đường'.