Những 'cư dân' đặc biệt ở Cát Bà

Sự tồn tại và hồi sinh của những “cư dân” này không chỉ phản ánh giá trị đa dạng sinh học nổi bật toàn cầu của Di sản thiên nhiên thế giới, mà còn cho thấy những nỗ lực bền bỉ của con người trong hành trình gìn giữ sự sống hoang dã.

Biểu tượng sống của hệ sinh thái Cát Bà

Nhắc đến các loài động vật quý hiếm ở Cát Bà, trước hết phải kể đến voọc Cát Bà, hay còn gọi là voọc đầu trắng, loài linh trưởng đặc hữu chỉ tồn tại duy nhất tại quần đảo này. Với số lượng hiện chỉ hơn 90 cá thể ngoài tự nhiên, voọc Cát Bà được xếp vào nhóm “cực kỳ nguy cấp” theo Sách đỏ thế giới IUCN và được coi là một trong những loài linh trưởng hiếm nhất hành tinh.

Voọc Cát Bà sinh sống chủ yếu trên các vách núi đá vôi ven biển, nơi địa hình hiểm trở và thảm thực vật đặc thù. Ngoại hình của loài này rất dễ nhận diện với bộ lông đen tuyền, phần đầu và vai phủ màu trắng ngà, đuôi dài và vệt lông hình chữ V ở mông. Những cá thể non có màu vàng cam rực rỡ, nổi bật giữa màu xanh của rừng núi. Theo các nhà khoa học, chính môi trường sống khắc nghiệt rèn cho voọc Cát Bà khả năng thích nghi đặc biệt, kể cả việc tiêu hóa một số loài thực vật có độc mà ít loài linh trưởng khác làm được.

Không chỉ có voọc Cát Bà, hệ sinh thái rừng và biển nơi đây còn là “ngôi nhà chung” của nhiều loài động vật quý hiếm khác. Trong rừng quốc gia Cát Bà, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của sơn dương, cầy vằn bắc, mèo rừng, cùng nhiều loài chim đặc hữu, chim di cư quý hiếm. Dưới tán rừng rậm rạp và các hang động đá vôi là thế giới của các loài bò sát, lưỡng cư có giá trị khoa học cao.

Ngoài khơi, vùng biển Cát Bà - Lan Hạ sở hữu hệ sinh thái san hô, thảm cỏ biển và rừng ngập mặn phong phú, là nơi sinh sống của rùa biển, cá heo, nhiều loài cá và động vật thân mềm quý hiếm. "Sự đa dạng sinh học trên cạn và dưới nước tạo nên bức tranh sinh thái hiếm có, khiến Cát Bà được đánh giá là một trong những khu vực có giá trị bảo tồn cao nhất Việt Nam", anh Thomas Edison, du khách người Anh nêu ý kiến.

Theo đại diện Vườn quốc gia Cát Bà, mỗi loài động vật ở đây đều giữ một vai trò nhất định trong chuỗi sinh thái. Việc bảo vệ một loài không chỉ giữ lại một cá thể, mà là bảo vệ sự cân bằng của cả hệ sinh thái rừng biển Cát Bà.

Giữ sự sống hoang dã giữa áp lực phát triển

Con đường bảo tồn các “cư dân” đặc biệt ở Cát Bà chưa bao giờ dễ dàng. Trước đây, nạn săn bắt trái phép, khai thác rừng và áp lực từ hoạt động du lịch tự phát từng đẩy nhiều loài động vật vào nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Riêng với voọc Cát Bà, có thời điểm đầu những năm 2000, quần thể ngoài tự nhiên chỉ còn khoảng 40 cá thể, đứng bên bờ tuyệt chủng.

Trước thực trạng đó, Vườn quốc gia Cát Bà phối hợp các tổ chức bảo tồn trong và ngoài nước triển khai nhiều chương trình bảo vệ động vật hoang dã một cách bài bản. Các hoạt động tuần tra rừng, giám sát sinh cảnh, sử dụng bẫy ảnh theo dõi quần thể, nghiên cứu tập tính sinh học và sinh sản của loài được duy trì thường xuyên. Song song với đó là công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho cộng đồng địa phương, coi người dân là “tai mắt” bảo vệ rừng.

Những nỗ lực đó mang lại kết quả tích cực. Số lượng voọc Cát Bà từng bước phục hồi, nhiều năm liên tiếp ghi nhận voọc con chào đời trong tự nhiên. Các loài động vật khác cũng có dấu hiệu ổn định sinh cảnh, nhờ môi trường sống được bảo vệ tốt hơn. Đây được coi là một trong những mô hình bảo tồn thành công hiếm hoi đối với loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp tại Việt Nam.

Tuy nhiên, thách thức vẫn hiện hữu khi Cát Bà đang trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, lượng du khách tăng nhanh qua từng năm. Áp lực từ hạ tầng, giao thông đường biển, tiếng ồn và rác thải nếu không được kiểm soát chặt chẽ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của động vật hoang dã. Bởi vậy, bảo tồn không thể tách rời định hướng phát triển du lịch bền vững.

Theo ông Đoàn Thành Sơn, Trưởng Phòng Di sản, sinh quyển và du lịch sinh thái Vườn quốc gia Cát Bà, đơn vị triển khai nhiều biện pháp nâng cao công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, khu sinh quyển Cát Bà. Vườn quốc gia tuyên truyền nâng cao nhận thức của công đồng nhân dân địa phương, du khách trong và ngoài nước...

Giữa những cánh rừng xanh thẳm và vùng biển trong lành của quần đảo Cát Bà, các loài động vật quý hiếm vẫn đang ngày ngày sinh tồn, lặng lẽ nhưng kiên cường. Đó không chỉ là “cư dân” của rừng biển, mà còn là thước đo cho sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Giữ được sự sống cho những loài động vật ấy cũng chính là giữ gìn giá trị lâu dài của Di sản thiên nhiên thế giới Cát Bà cho hôm nay và cả mai sau.

TÂM PHÚC