Trách nhiệm với di sản

Lễ đón nhận bằng Di sản Văn hóa thế giới quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc tối 20/12 là một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt với thành phố Hải Phòng. Sự kiện này vừa là niềm tự hào nhưng cũng đặt lên vai thành phố trách nhiệm lớn lao hơn trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Thành phố Hải Phòng hiện có 3.981 di tích, trong đó có 2 di sản thế giới, 9 di tích và cụm di tích quốc gia đặc biệt, 257 di tích quốc gia, 722 di tích cấp thành phố cùng 33 bảo vật quốc gia.

Song hành với di sản vật thể là hệ thống di sản phi vật thể phong phú với 2 di sản được UNESCO vinh danh, 24 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 1.289 lễ hội truyền thống và nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ được Nhà nước phong tặng danh hiệu.

Những năm qua, thành phố Hải Phòng dành nguồn lực đáng kể cho công tác bảo tồn. Từ năm 2021 đến nay, thành phố hỗ trợ gần 38 tỷ đồng tu bổ 16 di tích quốc gia và 54 di tích cấp thành phố; huy động xã hội hóa hơn 146 tỷ đồng; triển khai 181 lượt đầu tư tu bổ, tôn tạo di tích và đầu tư hạ tầng, giao thông kết nối các điểm di sản với tổng kinh phí trên 3.000 tỷ đồng.

Đây là những con số cho thấy sự quan tâm rõ nét của thành phố đối với lĩnh vực vốn thường bị xem là “khó sinh lợi” trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc trùng tu, tôn tạo. Nếu thiếu chiến lược tổng thể, thiếu sự gắn kết giữa bảo tồn và phát triển bền vững, di sản có nguy cơ bị “đóng khung” trong quá khứ hoặc bị khai thác quá mức cho mục tiêu kinh tế trước mắt. Cả hai xu hướng này đều dẫn tới hệ quả là làm suy giảm giá trị di sản về lâu dài.

Trong bối cảnh đó, việc quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được công nhân Di sản Văn hóa thế giới mang ý nghĩa như một “chuẩn mực” mới. Di sản được nhìn nhận không chỉ ở từng điểm di tích riêng lẻ mà không gian văn hóa - lịch sử liên hoàn, gắn với cảnh quan, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

Điều đó đặt ra yêu cầu rất rõ ràng trong quản lý di sản là phải vượt ra khỏi ranh giới hành chính, hướng tới phối hợp liên vùng, liên ngành và lấy cộng đồng làm trung tâm.

Đối với thành phố Hải Phòng, bài toán đặt ra không chỉ là bảo vệ những di tích nổi tiếng, như Côn Sơn - Kiếp Bạc, Đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm... hay các công trình kiến trúc Pháp cổ, mà còn “đánh thức” hàng nghìn di tích khác đang tồn tại lặng lẽ trong đời sống dân cư.

Nếu không có định hướng rõ ràng, nhiều di tích rơi vào tình trạng xuống cấp, mai một giá trị, trong khi một số điểm khác lại đối mặt với nguy cơ quá tải do khai thác du lịch thiếu kiểm soát.

Để phát huy giá trị di sản bền lâu, trước hết phải coi trọng công tác quản lý nhà nước về di sản. Quy hoạch di sản cần được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển đô thị, giao thông, du lịch và không gian sống.

Việc đầu tư hạ tầng kết nối hai khu vực Đông - Tây thành phố, kết nối các cụm di tích cần đi kèm với các tiêu chí bảo vệ cảnh quan, môi trường và tính xác thực của di sản. Cùng với đó là đẩy mạnh số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử, bảo tàng số vừa để lưu giữ thông tin, vừa mở rộng khả năng tiếp cận di sản của công chúng trong kỷ nguyên số.

Di sản chỉ có thể được bảo vệ bền vững khi cộng đồng địa phương trở thành chủ thể thực sự. Người dân được tham gia vào hoạt động dịch vụ, du lịch, tổ chức lễ hội; lợi ích kinh tế từ di sản được phân bổ công bằng và minh bạch... di sản sẽ được gìn giữ bằng chính ý thức và sinh kế của cộng đồng.

Đây cũng là yêu cầu của UNESCO trong việc bảo tồn di sản phải gắn với phát triển cộng đồng và thích ứng với những thách thức mới như: Biến đổi khí hậu, áp lực du lịch đại trà…

Thành phố Cảng hiện đại, năng động với sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp và logistics, nếu biết trân trọng, gìn giữ và phát huy đúng mức kho tàng di sản sẽ có nền tảng văn hóa vững chắc để phát triển lâu dài.

Ngược lại, nếu coi di sản chỉ là “tài nguyên khai thác”, có thể sẽ mất đi chính những giá trị làm nên bản sắc riêng.

Lễ đón nhận bằng Di sản Văn hóa thế giới với quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc không chỉ là kết quả, đích đến mà mở ra một giai đoạn mới, nơi mỗi quyết sách phát triển của thành phố cần được soi chiếu dưới lăng kính di sản. Trách nhiệm với di sản xét đến cùng chính là trách nhiệm với lịch sử, với cộng đồng hôm nay và với các thế hệ mai sau.

BẢO ANH