Cần làm rõ cách tính VAT đối với hộ, cá nhân kinh doanh từ ngưỡng 500 triệu đồng

Cách tính thuế VAT hiện hành đối với hộ kinh doanh

Bộ Tài chính vừa gửi Bộ Tư pháp tài liệu thẩm định dự thảo Nghị định về Quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh. Một trong những nội dung được dư luận quan tâm nhất hiện là quy định về tính thuế VAT.

Theo đó, hộ kinh doanh chỉ được miễn thuế VAT khi có doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm. Đối với hộ có doanh thu từ 500 triệu đồng trở lên vẫn tính thuế theo Luật Thuế VAT số 48/2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành đã được ban hành trước đây. Điều này đồng nghĩa với việc hộ, cá nhân kinh doanh có doanh thu trên 500 triệu đồng vẫn tính thuế từ đồng doanh thu đầu tiên, không được trừ ngưỡng miễn thuế 500 triệu đồng cách áp dụng tính thuế TNCN.

Có ý kiến lo ngại, cách tính "vênh" với thuế TNCN gây lo ngại tính hợp lý, công bằng và nguy cơ phát sinh việc “né” doanh thu trong thực tế. Một chuyên gia tài chính ví dụ, với doanh thu 501 triệu đồng, hộ, cá nhân kinh doanh phải đóng thuế VAT tương ứng 5.010.000 đồng cho lĩnh vực thương mại (thuế suất 1%), 15.030.000 đồng cho lĩnh vực nhà hàng, sản xuất (thuế suất 3%); hay 25.050.000 đồng cho hoạt động dịch vụ (thuế suất 5%).

Điều này có thể tạo ra nhiều vấn đề tiêu cực, bởi người dân sẽ có động lực tách nhỏ giấy phép các hộ kinh doanh ra để thực hiện nghĩa vụ thuế. Hậu quả, tăng chi phí tuân thủ, cũng như giảm sự trung thực và tự nguyện của người dân khi thực hiện chính sách thuế.

Hài hòa lợi ích và giảm “cú sốc chính sách” khi vượt ngưỡng

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính ngân hàng (Đại học Nguyễn Trãi) cho rằng, cần phân biệt rõ bản chất thuế để tránh hiểu nhầm chính sách.

Theo dự thảo Nghị định về quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh do Bộ Tài chính xây dựng, hộ kinh doanh có doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm được miễn thuế VAT. Trường hợp doanh thu từ 500 triệu đồng trở lên, hộ kinh doanh trở thành đối tượng chịu thuế VAT và thực hiện nghĩa vụ thuế theo Luật Thuế VAT số 48/2024/QH15 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Trong khi đó, thuế TNCN là thuế trực thu, đánh trực tiếp vào thu nhập của người nộp thuế. Ngưỡng 500 triệu đồng trong trường hợp này là tiêu chí xác định đối tượng chịu thuế, không phải là mức miễn trừ kỹ thuật áp dụng cho từng phần doanh thu. Vì vậy, việc thiết kế ngưỡng và phương pháp tính thuế giữa VAT và TNCN có sự khác biệt về bản chất, không phải là sự “vênh” hay thiếu nhất quán về chính sách.

Theo quy định hiện nay, hộ, cá nhân kinh doanh nộp thuế VAT theo phương pháp trực tiếp trên doanh thu, với các mức tỷ lệ cụ thể: Phân phối, cung cấp hàng hóa là 1%; dịch vụ, xây dựng không bao thầu nguyên vật liệu là 5%; sản xuất, vận tải, dịch vụ gắn với hàng hóa; xây dựng có bao thầu nguyên vật liệu là 3%; hoạt động kinh doanh khác là 2%.

Dù đúng về nguyên lý thuế, thực tế cho thấy việc vượt ngưỡng 500 triệu đồng có thể tạo ra tác động tâm lý đối với hộ kinh doanh, đặc biệt những hộ có doanh thu sát ngưỡng. Nhiều ý kiến cho rằng, nếu không được truyền thông và hỗ trợ phù hợp, có thể phát sinh xu hướng chia nhỏ hộ kinh doanh hoặc né doanh thu, làm giảm tính minh bạch của nền kinh tế; cần thiết kế lộ trình chuyển tiếp mềm, chẳng hạn hướng dẫn kê khai, nộp thuế đơn giản trong năm đầu vượt ngưỡng, giảm áp lực tuân thủ đột ngột.

Giải pháp tiếp theo là tiếp tục hỗ trợ hộ kinh doanh từng bước nâng cấp lên mô hình chuyên nghiệp hơn, tiếp cận hóa đơn điện tử, sổ sách kế toán đơn giản, tiến tới chuyển đổi thành doanh nghiệp khi đủ điều kiện; tăng cường quản lý bằng công cụ số, liên thông dữ liệu để hạn chế hành vi chia tách hình thức, đồng thời bảo đảm môi trường kinh doanh công bằng.

Đề xuất phân loại theo ngành nghề hoặc biên lợi nhuận

Đề cập thông tin từ năm 2026, cá nhân sản xuất, kinh doanh có doanh thu mỗi năm từ 500 triệu đồng trở xuống, không phải nộp thuế TNCN, nhiều hộ kinh doanh đã bày tỏ sự phấn khởi.

Chị Hoàng Thanh Lan (40 tuổi), chủ quán nước nhỏ tại phường Ngọc Hà, Hà Nội cho biết: “Với doanh thu khoảng 100 - 200 triệu đồng/năm, gia đình tôi trông chờ cả vào đây. Trước đây, cá nhân kinh doanh được miễn thuế với doanh thu 200 triệu đồng/năm đã thấy yên tâm, nay Nhà nước nâng ngưỡng lên 500 triệu đồng, tôi rất phấn khởi. Sau này có mở rộng hay chuyển sang buôn bán thêm mặt hàng khác cũng đỡ lo”.

Cùng quan điểm, bà Nguyễn Thị Hậu (55 tuổi), kinh doanh bún cá tại phường Ba Đình cho biết, với doanh thu khoảng 300 - 400 triệu đồng/năm, ngưỡng miễn thuế cho hộ kinh doanh được nâng lên 500 triệu đồng sẽ giảm đáng kể áp lực tài chính.

Với nhóm hộ kinh doanh có doanh thu cao hơn, quan điểm có phần dè dặt. Bà Phạm Thị Nữ (60 tuổi), chủ cửa hàng tạp hóa tại phường Đội Cấn có mức doanh thu gần 1 tỷ đồng/năm cho rằng, việc nâng ngưỡng doanh thu tính thuế lên 500 triệu đồng/năm chỉ hỗ trợ các hộ nhỏ đến siêu nhỏ, còn các hộ kinh doanh như bán lẻ quy mô lớn hơn vẫn gặp nhiều khó khăn.

Đề cập vấn đề này, ông Nguyễn Quang Huy cho rằng, việc nâng ngưỡng doanh thu miễn thuế lên 500 triệu đồng/năm sẽ tạo thêm không gian phát triển cho đa số hộ kinh doanh nhỏ. Theo chuyên gia này, trong giai đoạn chuẩn bị thực thi, chính sách nên mở ra hướng nghiên cứu bổ sung để xem xét các yếu tố vùng miền, nhóm ngành nghề hoặc đặc thù của hộ gia đình có nhiều thành viên cùng tham gia lao động.

Việc đưa ra công thức chung cần ngắn gọn, dễ tính. Theo ông Nguyễn Quang Huy, ngưỡng miễn thuế mới = 500 triệu × hệ số ngành × hệ số địa bàn × hệ số lao động. Như vậy, cơ quan quản lý chỉ cần ban hành bảng tra cứu đơn giản, hộ kinh doanh nhìn là biết ngay ngưỡng áp dụng.

Chính sách miễn thuế VAT đối với hộ kinh doanh có doanh thu dưới 500 triệu đồng và áp dụng thuế đầy đủ khi vượt ngưỡng là phù hợp với bản chất của thuế gián thu và thông lệ quản lý thuế. Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, nhiều ý kiến cho rằng, Nhà nước cần kết hợp giải pháp kỹ thuật, truyền thông và hỗ trợ chuyển tiếp, qua đó giúp hộ kinh doanh yên tâm mở rộng quy mô, phát triển bền vững; đồng thời bảo đảm lợi ích lâu dài của ngân sách quốc gia.