Tỉa hoa thủy tiên – thú chơi tao nhã mỗi độ xuân về

Nghề chơi cũng lắm công phu

Thủy tiên vốn được xem là loài hoa thanh khiết, gắn với thú chơi Tết của người Tràng An. Nhưng khi theo chân những nghệ nhân, người yêu hoa về Hải Phòng, thủy tiên không chỉ “nhập gia tùy tục” mà còn được nâng niu, gìn giữ, trở thành nét đẹp văn hóa mỗi dịp Tết đến xuân về. Bởi ở đây, thú chơi thủy tiên không chỉ là ngắm hoa, mà là cả một hành trình lao động nghệ thuật, đòi hỏi kỹ thuật, kinh nghiệm và hơn hết là cái tâm với hoa.

Hành trình ấy bắt đầu từ những củ thủy tiên thô mộc, được nuôi dưỡng trong đất suốt 4 - 5 năm trời. Khi củ đủ tuổi, người trồng mới lựa chọn những củ mập, nhiều bao hoa để chuyển đến tay người chơi hoặc nghệ nhân tỉa hoa.

Công đoạn đầu tiên là rửa sạch đất, bóc lớp vỏ nâu bên ngoài để lộ phần củ trắng dày – nền tảng cho một dáng hoa đẹp. Từ đây, con dao tỉa bắt đầu “kể chuyện”. Gọt củ, tỉa lá, cạo cuống, từng đường dao phải dứt khoát nhưng mềm mại, tránh những mặt cắt gồ ghề có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của hoa.

Chị Đặng Thị Hà, một người chơi thủy tiên lâu năm tại phường Hải An, chia sẻ: “Tỉa thủy tiên giống như thiền. Tâm phải thật tĩnh, thật chậm. Chỉ cần vội một chút là hỏng cả củ. Nhưng khi làm quen rồi, mỗi nhát dao đều có chủ ý, như đang tạo hình cho một tác phẩm sống”. Với chị Hà, niềm vui không chỉ nằm ở lúc hoa nở, mà ở từng buổi tối ngồi bên bàn nhỏ, chăm chú ngắm củ hoa thay đổi từng ngày.

Sau khi được tỉa tạo dáng, củ thủy tiên bước vào giai đoạn chăm sóc công phu không kém. Mỗi ngày, người chơi đều phải rửa củ, thay nước, đặt hoa ra ánh sáng tự nhiên để lá và cuống phát triển cân đối. Khi bao hoa nhú lên, nghệ nhân bắt đầu điều chỉnh hướng mọc, độ cong, độ vươn của lá và cuống để hoa nở theo đúng ý đồ. Đó là lúc sự kiên nhẫn được thử thách, bởi chỉ cần lơ là vài ngày, hoa có thể nở sớm hoặc muộn, lệch khỏi thời khắc Tết.

Anh Lê Văn Hoàng, chủ đại lý cung cấp củ thủy tiên và hỗ trợ tỉa hoa tại phố Lê Quýnh, phường Ngô Quyền, cho biết: “Vài năm gần đây, số người tìm mua củ thủy tiên và đăng ký học tỉa tăng rõ rệt. Có người mua về tự làm, có người nhờ tỉa sẵn rồi mang về chăm. Chúng tôi còn hướng dẫn cách thay nước, cách hãm hoặc thúc hoa để kịp nở đúng đêm giao thừa”. Theo anh, điều đáng mừng là người chơi ngày càng coi trọng giá trị văn hóa của thủy tiên, chứ không chỉ mua hoa trưng cho đẹp.

Không chỉ trong không gian gia đình, thú chơi thủy tiên còn lan tỏa đến các quán cà phê nghệ thuật, không gian sáng tạo tại Hải Phòng. Những tháng cuối năm, những buổi giao lưu tỉa thủy tiên lại được tổ chức, thu hút người trẻ, gia đình và cả du khách. Ở đó, người tham dự được nghe kể về ý nghĩa loài hoa, được cầm dao tỉa thử dưới sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm, để hiểu rằng một bông thủy tiên nở đúng dịp Tết là kết quả của cả quá trình lao động bền bỉ.

Nét đẹp văn hóa truyền thống

Sau hơn 80 năm gián đoạn, năm 2024, Hải Phòng chính thức khôi phục hội thi hoa thủy tiên dâng cúng Nữ tướng Lê Chân. Hội thi được tổ chức từ ngày 16 - 18/3/2024 tại đền Nghè, di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, do Bảo tàng Hải Phòng phối hợp với Câu lạc bộ Hoa thủy tiên Hải Phòng thực hiện.

Sự kiện thu hút hơn 40 tác phẩm hoa thủy tiên của các nghệ nhân và người yêu hoa trong và ngoài thành phố, được tuyển chọn, tạo dáng công phu để dâng cúng Nữ tướng Lê Chân trong khuôn khổ Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân.

Năm 2025, hội thi hoa thủy tiên tiếp tục được tổ chức tại đền Nghè vào ngày 6/3/2025 (mùng 7 tháng 2 âm lịch), nhân dịp Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân năm 2025. Các tác phẩm tham gia tiếp tục được chấm chọn theo những tiêu chí nghiêm ngặt về hình dáng củ, lá, hoa và thế dáng, nhằm lựa chọn những bình hoa đẹp nhất dâng lên Nữ tướng Lê Chân.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Chỉnh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng nhận định, việc duy trì tổ chức hội thi trong hai năm liên tiếp khẳng định nỗ lực của Hải Phòng trong bảo tồn thú chơi hoa thủy tiên truyền thống, đồng thời thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, tôn vinh công lao của Nữ tướng Lê Chân và gìn giữ giá trị văn hóa đặc trưng của thành phố Cảng.

Thú chơi thủy tiên hội tụ đủ yếu tố của một nét đẹp văn hóa cổ truyền: Có tính kế thừa, có kỹ thuật riêng, gắn với đời sống tinh thần và nghi lễ Tết. Việc khôi phục, duy trì các cuộc thi, buổi giao lưu về thủy tiên không chỉ giúp bảo tồn thú chơi mà còn góp phần làm phong phú đời sống văn hóa của thành phố. Chính từ những hoạt động ấy, thủy tiên dần được đặt vào vị trí xứng đáng trong bức tranh văn hóa Hải Phòng.

Với người Hải Phòng, bát thủy tiên đặt trên ban thờ ngày rằm tháng chạp, Tết ông Công ông Táo hay đêm giao thừa không chỉ để trang trí. Đó là hiện thân của lòng thành kính, của ước vọng về một năm mới tinh khôi, bình an, thuận hòa.

THU HẰNG