Đổi mới cơ chế đãi ngộ để nhà khoa học toàn tâm nghiên cứu

Năm 2025 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi cả nước quyết tâm thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng và Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm (2021 - 2025). Giáo sư, Tiến sỹ Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (VHL), đã trả lời phỏng vấn về những kết quả nổi bật và các đề xuất chính sách nhằm phát huy vai trò của khoa học xã hội trong bối cảnh mới.

- Xin Giáo sư cho biết những kết quả nổi bật trong triển khai các đề án quan trọng của Viện trong năm 2025?

Giáo sư, Tiến sỹ Lê Văn Lợi: Năm 2025, VHL tập trung thực hiện “mục tiêu kép”: hoàn thành nhiệm vụ thường xuyên và dồn lực cho các nhiệm vụ chính trị cấp bách phục vụ Đại hội XIV của Đảng.

Kết quả mang tính chiến lược nhất là hoàn thành các nhiệm vụ khoa học phục vụ dự thảo Văn kiện Đại hội XIV; xây dựng Đề án “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn phục vụ phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới” và Đề án phát triển Viện đến năm 2030, tầm nhìn 2045 ngang tầm khu vực.

Viện đã huy động chuyên gia đầu ngành tổng kết 40 năm đổi mới, làm rõ những vấn đề lý luận cốt lõi về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Các báo cáo kiến nghị này giúp Trung ương hoạch định đường lối phát triển đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Bên cạnh đó, các đề án về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, kinh tế số, kinh tế xanh đã đạt chất lượng cao. Viện đẩy mạnh toàn diện hoạt động tư vấn với 34 báo cáo kiến nghị, cung cấp luận cứ tin cậy cho Đảng và Nhà nước. Đặc biệt, dấu ấn đậm nét còn nằm ở việc tham vấn chính sách về Hệ giá trị quốc gia và chuẩn mực con người Việt Nam – nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững.

- Viện vừa hoàn thành tinh gọn bộ máy và đang chuẩn bị triển khai Đề án phát triển đến năm 2045. Xin Giáo sư cho biết những thuận lợi, khó khăn?

Giáo sư, Tiến sỹ Lê Văn Lợi: Thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW, Viện đã sắp xếp bộ máy quyết liệt: giảm 16 đơn vị cấp vụ, viện (38%) và 326 tổ chức cấp phòng (69%). Về nhân sự, từ năm 2017 đến nay, Viện giảm gần 37% viên chức.

Tinh gọn bộ máy giúp vận hành hiệu quả hơn và không làm gián đoạn hoạt động khoa học. Tuy nhiên, khó khăn vẫn nằm ở hạn chế đầu tư cho nghiên cứu dài hạn, khan hiếm nhân lực chất lượng cao và thách thức chuyển đổi số. Do đó, Viện xác định phải đổi mới mạnh mẽ cơ chế đầu tư, tổ chức lại theo các nhóm nghiên cứu mạnh và tạo đột phá trong phát triển nhân lực gắn với mô hình quản trị hiện đại.

- Giáo sư có đề xuất gì để phát huy vai trò “đội ngũ tiên phong” của trí thức trong giai đoạn tới?

Giáo sư, Tiến sỹ Lê Văn Lợi: Để trí thức thực sự là động lực bứt phá, cần một cuộc “cách mạng” về cơ chế.

Thứ nhất, về môi trường sáng tạo, phải trao quyền tự chủ thực chất và cải cách triệt để thủ tục hành chính. Cần xóa bỏ cơ chế "xin-cho" trong phân bổ đề tài, đơn giản hóa quyết toán tài chính để nhà khoa học toàn tâm cho nghiên cứu.

Thứ hai, đãi ngộ không chỉ là tiền lương mà là sự đầu tư. Cần áp dụng bảng lương chuyên biệt cho chức danh khoa học tại các đơn vị trọng điểm quốc gia, nhất là ở những ngành hiếm, tiệm cận mức thu nhập khu vực doanh nghiệp.

Thứ ba, về sử dụng chuyên gia, cần thể chế hóa cơ chế kéo dài thời gian làm việc linh hoạt cho các chuyên gia cao cấp dựa trên trí tuệ thay vì tuổi nghỉ hưu hành chính. Với trí thức kiều bào, cần “đặt hàng” cụ thể các nhiệm vụ tầm quốc gia để thu hút chất xám thực chất.

Cuối cùng, tôi đề xuất thiết lập kênh tham vấn chính sách định kỳ giữa cơ quan nghiên cứu chiến lược và cơ quan hoạch định chính sách. Khi tri thức được chuyển hóa thành chính sách, đó chính là động lực mạnh mẽ để đội ngũ trí thức dấn thân phụng sự Tổ quốc.

- Xin trân trọng cám ơn Giáo sư!

N.M (tổng hợp)