Hồi ức sắc vàng rơm nếp ở Vọng Hải
Nằm nép mình bên dòng sông Lạch Tray, làng Vọng Hải nay gọi là tổ dân phố Vọng Hải 1 (phường Hưng Đạo, Hải Phòng) từ lâu đã nổi tiếng với nghề buôn và sơ chế rơm nếp.
Từ rơm đến "sợi vàng" mưu sinh
Làng Vọng Hải xưa vốn nổi bật với nghề sản xuất chổi rơm nếp truyền thống. Sau mỗi mùa gặt lúa nếp, rơm nếp được phơi khô, lựa chọn và chế biến thủ công để tạo ra những chiếc chổi bền đẹp, phục vụ sinh hoạt trong gia đình và bán. Để bện thành chổi, không phải loại rơm nào cũng được chọn, người dân nơi đây chỉ săn tìm rơm của giống lúa nếp, thường là nếp cái hoa vàng hoặc nếp quýt. Loại rơm này thân cao, cứng nhưng dẻo dai, màu sắc sau khi phơi nắng có độ sáng bóng và mùi thơm thanh khiết đặc trưng.
Bà Phùng Thị Bần có thâm niên hơn 30 năm trong nghề chia sẻ: “Nghề này nhìn thì đơn giản nhưng cực lắm. Để có được sợi rơm đạt chuẩn, người làm phải đi nhiều vùng lúa nếp miền Bắc, từ Hưng Yên, Ninh Bình… để thu mua ngay tại ruộng. Rơm phải được cắt bằng tay hoặc máy gặt chuyên dụng để giữ được nguyên chiều dài thân, không được làm nát”.
Để sợi rơm thành những sản phẩm chổi rơm nếp đẹp, quy trình sơ chế đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm dày dạn. Hình ảnh những người phụ nữ, cụ già thoăn thoắt đôi tay bên những đống rơm cao ngất trở nên rất đỗi quen thuộc ở làng Vọng Hải.
Theo bà Đỗ Thị Ngùng, người làm chổi rơm nếp lâu năm trong làng, công đoạn tuốt lá là khâu vất vả nhất. Người thợ phải dùng lược sắt hoặc đôi tay trần tuốt sạch lớp bẹ khô bên ngoài, chỉ để lại phần lõi rơm mượt mà, vàng óng. Sau đó, rơm được đem đi phơi. Cái nắng của vùng cửa biển Hải Phòng như một chất xúc tác kỳ diệu, biến những sợi rơm khô trở nên lấp lánh như tơ. Quy trình phơi rơm cũng cần tỉ mỉ, vì nếu nắng quá thì giòn, thiếu nắng thì xỉn màu và dễ mốc. Những bó rơm sau khi đạt độ khô tiêu chuẩn sẽ được phân loại, bó thành từng bánh tròn trịa, đều tăm tắp để làm chổi.
Bước vào giai đoạn hiện đại hóa và đô thị hóa nhanh chóng, xã hội dịch chuyển cơ cấu sản xuất, nhu cầu chọn lựa sản phẩm cũng thay đổi. Chổi nhựa, sản phẩm công nghiệp thay thế ngày càng phổ biến khiến thị trường tiêu thụ chổi rơm thu hẹp dần. Diện tích đất nông nghiệp ít dần, người dân dịch chuyển sang các ngành nghề khác. Hiện chỉ còn khoảng 10 hộ sản xuất chổi rơm, trong đó có 5 hộ làm thường xuyên, mỗi ngày sản xuất gần 100 thành phẩm chổi rơm nếp. Mỗi chiếc chổi thành phẩm hiện có giá bán 10 - 20 nghìn đồng, tùy cỡ chổi. Nguồn thu từ làm chổi rơm nếp mang lại thu nhập cho người lao động từ 4 - 5 triệu đồng/người/tháng. Các sản phẩm này được thương lái bán tại các chợ đầu mối trên địa bàn thành phố và các tỉnh lân cận.
Cần sự chuyển mình
Hưng Đạo hôm nay đã khác xưa. Những tòa nhà cao tầng, những con đường nhựa thênh thang nhiều thêm. Để nghề làm rơm nếp ở Vọng Hải không mai một, làng nghề cần chuyển mình để thích nghi. Sau khi được thành lập theo Nghị quyết số 1669/NQ-UBTVQH15, phường Hưng Đạo định hướng phát triển kinh tế - xã hội theo hướng đa ngành, bao gồm nông nghiệp sạch, công nghiệp phụ trợ, dịch vụ, thương mại và du lịch sinh thái - văn hóa. Với quy mô diện tích tự nhiên khoảng 18,64 km² và dân số hơn 37.800 người, phường có vị trí “tam cận”: gần biển, gần trung tâm thành phố và kết nối các tuyến giao thông liên tỉnh, tạo lợi thế cho phát triển kinh tế tổng hợp. Trong bối cảnh thành phố Hải Phòng tích cực thúc đẩy phát triển các làng nghề gắn với du lịch nông thôn và văn hóa truyền thống, làng rơm nếp Vọng Hải có cơ hội được tái định vị như một điểm đến mang dư vị làng quê Bắc Bộ xưa.
Việc kết hợp các hoạt động như trải nghiệm làm chổi thủ công, trưng bày sản phẩm truyền thống và quảng bá câu chuyện lịch sử của làng nghề qua cuộc thi bện chổi rơm nếp hằng năm có thể thu hút khách du lịch muốn tìm hiểu văn hóa bản địa. Điều này không chỉ giúp tôn vinh nghề chổi rơm nếp, mà còn là cách để cộng đồng tiếp tục “sống” với nghề trong thời đại mới.
Việc duy trì và phát triển làng nghề cần phải gắn với hỗ trợ từ chính quyền địa phương, trong đó quy hoạch không gian nghề hợp lý, cung cấp hỗ trợ kỹ thuật hoặc vốn nhỏ cho thợ thủ công, liên kết thị trường tiêu thụ và quảng bá sản phẩm trong các sự kiện văn hóa - du lịch. Đây là hướng tiếp cận tích hợp, giúp nghề truyền thống vừa được gìn giữ, vừa có thể đóng góp thiết thực vào phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Nghề chổi rơm nếp không chỉ đơn thuần là một hoạt động sản xuất mà còn là biểu tượng sinh động của văn hóa lao động bám ruộng vườn Bắc Bộ. Đối với người dân Vọng Hải, nghề truyền thống này là niềm tự hào, là ký ức gắn với tuổi thơ và cuộc sống gia đình. Khi phường Hưng Đạo vươn tới mục tiêu trở thành địa phương phát triển toàn diện, văn minh và đáng sống, thì việc giữ gìn những giá trị như nghề làm chổi rơm nếp chính là giữ lại nét đẹp văn hóa của cộng đồng cư dân nơi đây.