Bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống

Những làn điệu xưa trong không gian sống mới

Buổi tối cuối tuần tại vườn hoa Nguyễn Trãi (phường Ngô Quyền), khán giả nhiều lứa tuổi chăm chú theo dõi chương trình nghệ thuật truyền thống dân gian. Trên sân diễn, các tiết mục như: hòa tấu “Tứ Quý - Lới lơ”, múa rối “Trẩy hội xuân”, hát văn “Hội làng”, múa rối “Xin chào Việt Nam”, dân ca Quan họ “Buôn bấc buôn dầu”, độc tấu sáo mèo “Xuân về trên quê hương”, hòa tấu dàn nhạc trống cơm “Lý cây đa”, hầu đồng “Cậu Hoàng Bơ - Cô đôi thượng ngàn”… do các nghệ sĩ của Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng biểu diễn. Những tiết mục được dàn dựng lại với ánh sáng hiện đại, âm thanh chuyên nghiệp, nhưng vẫn giữ nguyên hồn cốt dân gian. “Những tiết mục nghệ thuật dân gian truyền thống được nghệ sĩ làm mới, mang hơi thở cuộc sống hiện đại thu hút người xem, nhất người trẻ như em”, chị Hoàng Ngọc Kim An, du khách trẻ đến từ Hà Nội chia sẻ.

Những năm gần đây, các chương trình biểu diễn nghệ thuật dân gian được tổ chức ngày càng thường xuyên tại Hải Phòng. Từ sân khấu chuyên nghiệp, không gian văn hóa cộng đồng đến các lễ hội truyền thống. Thể hiện rõ nhất điều này là trong suốt hơn 10 ngày diễn ra Lễ hội mùa thu Côn Sơn - Kiếp Bạc năm 2025 vừa qua, tại sân khấu văn hóa của Tuần Văn hóa - Du lịch và Xúc tiến thương mại đã có hàng chục tiết mục biểu diễn văn hóa dân gian. Đây trở thành một trong những điểm nhấn văn hóa tiêu biểu trong lễ hội mùa thu Côn Sơn - Kiếp Bạc năm 2025, lễ hội được tổ chức có quy mô lớn nhất từ trước đến nay.

Không chỉ lưu giữ nghệ thuật truyền thống văn hóa qua những sự kiện, nhiều câu lạc bộ quy tụ những người đam mê nghệ thuật truyền thống cũng đang có cách gìn giữ riêng của họ. Thành phố hiện có 46 câu lạc bộ nghệ thuật quần chúng, trong đó nhiều câu lạc bộ nghệ thuật dân gian truyền thống. Hằng năm, Trung tâm Văn hóa, Điện ảnh và Triển lãm thành phố tổ chức các cuộc giao lưu tạo thêm sân chơi cho những nghệ nhân, nghệ sĩ các bộ môn văn hóa truyền thống.

Theo ông Phạm Văn Sim, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát trống quân xã Đường An, cơ hội tham gia các buổi liên hoan nghệ thuật dân gian giúp các nghệ sĩ, diễn viên có thêm sân chơi giao lưu với những người cùng sở thích, đồng thời cũng là dịp mang nghệ thuật truyền thống dân gian đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Bảo tồn để lan tỏa

Nếu phần “bề nổi” của nghệ thuật dân gian là biểu diễn, lễ hội, chương trình văn hóa, thì “phần lõi” nằm ở chiến lược bảo tồn và phát huy mang tính dài hạn, bài bản. Hải Phòng đang từng bước xây dựng cách tiếp cận mới: bảo tồn không chỉ là “giữ nguyên”, mà là tạo điều kiện để di sản thích nghi với bối cảnh hiện đại.

Một minh chứng rõ nét là việc hình thành các mô hình câu lạc bộ gắn với không gian di tích. Việc ra mắt Câu lạc bộ Nghệ thuật truyền thống Văn miếu Mao Điền, trực thuộc Trung tâm Văn hóa, Điện ảnh và Triển lãm thành phố Hải Phòng, với 30 hội viên đam mê hát múa, biểu diễn các loại hình nghệ thuật dân tộc như dân ca, chèo, quan họ, hát văn, đã tạo nên một không gian thực hành di sản gắn trực tiếp với di tích lịch sử - văn hóa.

Về chính sách, các chương trình phát triển văn hóa của thành phố đều xác định nghệ thuật truyền thống là trụ cột trong xây dựng bản sắc đô thị. Việc hỗ trợ hoạt động câu lạc bộ, nghệ nhân; đầu tư thiết chế văn hóa cơ sở; tổ chức liên hoan, hội diễn; đưa nghệ thuật dân gian vào các sự kiện lớn… tạo nên một hệ sinh thái văn hóa giúp di sản có môi trường tồn tại và phát triển. Theo bà Bùi Thị Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa, Điện ảnh và Triển lãm thành phố, dù chèo, xẩm hay bất cứ loại hình dân gian nào, chỉ khi được diễn, được hát, được truyền dạy trong cộng đồng thì mới thực sự sống. Điều đáng mừng là thành phố ngày càng quan tâm đến công tác bảo tồn, gìn giữ văn hóa dân gian truyền thống, bản thân các nghệ sĩ, nghệ nhân cũng rất say nghề và có thêm nhiều đất diễn để các loại hình nghệ thuật được lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Cùng với đó là chiến lược đào tạo lực lượng kế cận. Không chỉ trông chờ vào nghệ nhân cao tuổi, thành phố chú trọng phát hiện, bồi dưỡng lớp trẻ thông qua lớp truyền dạy. Muốn bảo tồn bền vững thì phải coi cộng đồng là chủ thể. Nhà nước tạo cơ chế, nhưng chính người dân, nghệ nhân, câu lạc bộ mới là lực lượng giữ hồn di sản. Khi cộng đồng còn yêu, còn thực hành, thì di sản còn sống.

Trong dòng chảy hiện đại, nghệ thuật dân gian ở Hải Phòng không bị hòa tan, mà đang chuyển hóa để thích nghi. Từ sân khấu, nhà trường, lễ hội, đến không gian số; từ cộng đồng nghệ nhân đến thế hệ trẻ; từ bảo tồn đến phát huy, một hệ sinh thái văn hóa đang hình thành - nơi di sản không đứng yên, mà vận động cùng đời sống xã hội.

TUẤN LINH