Nguy cơ khi thỏa thuận New START ngừng hoạt động

Hiệp ước quan trọng

Được ký kết năm 2010, New START đặt ra giới hạn đối với việc phát triển kho vũ khí hạt nhân của Nga và Mỹ.

Theo hiệp ước, mỗi bên chỉ được triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, cùng không quá 700 phương tiện phóng, trong đó có tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom chiến lược hạng nặng.

New START cũng cho phép Washington và Moskva trao đổi dữ liệu thường xuyên và tiến hành hoạt động thanh tra tại chỗ để bảo đảm hiệp ước được tuân thủ.

Sau khi Mỹ lần lượt tuyên bố rút khỏi Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo và Hiệp ước các lực lượng hạt nhân tầm trung, New START trở thành chốt chặn cuối cùng trong việc kiềm chế hoạt động phát triển vũ khí chiến lược của Nga và Mỹ.

Dù có những gián đoạn và không được thực thi đầy đủ do căng thẳng địa chính trị song phương, hiệp ước vẫn là công cụ duy nhất giúp duy trì sự tin cậy nhất định giữa hai cường quốc hạt nhân.

Tuy nhiên, ngày 5/2 đánh dấu việc New START, thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân song phương cuối cùng còn hiệu lực giữa Nga và Mỹ chính thức hết hạn.

Nguy cơ về cuộc chạy đua vũ trang mới

New START hết hạn không có nghĩa là thế giới sẽ ngay lập tức rơi vào cuộc chạy đua vũ trang mới. Nhưng, sự kết thúc của New START đồng nghĩa với việc lần đầu tiên kể từ đầu thập niên 1970, không có bất kỳ cơ chế nào kiểm soát kho vũ khí hạt nhân của Washington và Moskva. Nga và Mỹ cũng không còn nghĩa vụ tuân thủ giới hạn và tính minh bạch về số lượng vũ khí hạt nhân mà hai nước sở hữu.

Mỹ và Nga là những cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới xét về số lượng đầu đạn hạt nhân. Sở hữu khoảng 90% tổng số đầu đạn hạt nhân trên thế giới, Moskva và Washington nắm trong tay chiếc chìa khóa quan trọng nhất để giữ thế giới an toàn trước những nguy cơ mà loại vũ khí hủy diệt này có thể gây ra.

Vì vậy, New START hết hiệu lực sẽ tạo ra khoảng trống trong khuôn khổ pháp lý kiểm soát vũ khí hạt nhân, có thể mở đường cho một cuộc chạy đua hạt nhân mới với mức độ nguy hiểm và khó kiểm soát hơn so với thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres từng nhiều lần khẳng định, rủi ro hạt nhân hiện nay ở mức báo động cao và những tính toán sai lầm hoặc leo thang căng thẳng có thể kéo theo hậu quả thảm khốc.

Trước khi New START hết hạn, Nga đã đề nghị hai bên tiếp tục tuân thủ quy định về giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân thêm một năm. Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Liên bang Nga Dmitry Medvedev nhấn mạnh, hiệp ước vẫn là nền tảng quan trọng để xây dựng lòng tin giữa hai cường quốc.

Trong khi đó, Washington tỏ ra không mấy mặn mà với đề xuất nêu trên. Tổng thống Mỹ Donald Trump thiên về phương án tìm kiếm một thỏa thuận kiểm soát vũ khí mới, với sự tham gia không chỉ của Mỹ và Nga. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng, tiến trình thương lượng và đi đến ký kết một hiệp ước đa phương mới không phải điều dễ dàng.

Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, cộng đồng quốc tế đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong hạn chế phổ biến vũ khí hạt nhân và quản lý nguy cơ xung đột hạt nhân. Dù vậy, theo số liệu của Viện Nghiên cứu Hòa bình quốc tế Stockholm (SIPRI), mặc dù số lượng vũ khí hạt nhân được triển khai đã giảm đáng kể so với thời kỳ Chiến tranh Lạnh nhưng hiện trên thế giới còn khoảng hơn 12.000 đầu đạn hạt nhân. Hơn một nửa dân số thế giới sống ở các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân hoặc là thành viên của các liên minh hạt nhân. Đáng lo ngại, tiến độ thực hiện các thỏa thuận về cắt giảm vũ khí hạt nhân hầu như dậm chân tại chỗ, làm gia tăng nguy cơ mất ổn định an ninh toàn cầu.

Trong bối cảnh hiện nay, giới chuyên gia kêu gọi cộng đồng quốc tế ủng hộ các nỗ lực toàn cầu về giải trừ quân bị, chống phổ biến vũ khí hạt nhân, đồng thời bảo đảm quyền của tất cả các quốc gia được phát triển và sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình.

QH (tổng hợp)