Toan tính chiến lược của Iran về chương trình hạt nhân trước sức ép từ Mỹ
Giữa vòng xoáy căng thẳng với Mỹ và Israel, bất chấp sự trừng phạt và sức ép quân sự, Tehran vẫn kiên quyết không từ bỏ làm giàu uranium.
Hạt nhân gắn với chủ quyền và vị thế quốc gia
Căng thẳng Mỹ - Iran leo thang khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 28/2 xác nhận Washington đã khởi động “chiến dịch tác chiến lớn” tại Iran, với mục tiêu mà ông mô tả là bảo vệ người dân Mỹ trước các mối đe dọa. Cùng thời điểm, Israel tuyên bố tiến hành tấn công phủ đầu, còn phía Iran đưa ra các tuyên bố đáp trả. Đằng sau các diễn biến quân sự, cốt lõi của bất đồng vẫn xoay quanh chương trình làm giàu uranium của Tehran.
Theo CNN, tranh cãi giữa Mỹ và Iran chủ yếu liên quan đến việc Tehran kiên quyết làm giàu uranium trên lãnh thổ của mình. Uranium có thể được sử dụng cho các nhà máy điện hạt nhân, nhưng nếu được làm giàu ở mức rất cao, nó có thể trở thành nguyên liệu chế tạo vũ khí hạt nhân. Mỹ thừa nhận quyền phát triển điện hạt nhân dân sự của Iran, song không tin tưởng các cam kết rằng chương trình làm giàu của nước này chỉ phục vụ mục đích hòa bình.
Về phía Iran, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ hay năng lượng. Với một quốc gia 92 triệu dân, có nền văn minh 2.500 năm từng sánh ngang với Hy Lạp và La Mã cổ đại, chương trình hạt nhân được nhìn nhận như biểu tượng của một quốc gia hiện đại và có chủ quyền đầy đủ. Làm chủ công nghệ hạt nhân, theo cách nhìn của Tehran, đồng nghĩa với khẳng định vị thế phát triển ngang tầm các cường quốc, chứ không phải một quốc gia bên lề phải chịu áp lực từ bên ngoài.
Chuyên gia Sanam Vakil thuộc tổ chức Chatham House nhận định, nếu Iran từ bỏ hoàn toàn việc làm giàu uranium, phe cứng rắn trong nước có thể coi đó là sự đầu hàng, đặc biệt nếu việc dỡ bỏ trừng phạt chỉ ở mức hạn chế. Trong bối cảnh chính trị nội bộ phức tạp, nhượng bộ sâu về hạt nhân không chỉ là quyết định đối ngoại, mà còn tác động trực tiếp tới cán cân quyền lực trong nước.
Vì vậy, đối với Tehran, việc duy trì làm giàu uranium không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật, mà gắn với bản sắc, danh dự và tính chính danh của nhà nước trước dư luận trong nước.
Đòn bẩy chiến lược
Bên cạnh yếu tố biểu tượng, chương trình hạt nhân còn được Iran coi là đòn bẩy chiến lược. Ngay cả khi Tehran tuyên bố không theo đuổi vũ khí hạt nhân, việc duy trì năng lực làm giàu uranium giúp nước này đứng ở vị thế “ngưỡng hạt nhân” - tức có khả năng chế tạo vũ khí nếu lựa chọn làm vậy.
Trong tính toán của Tehran, khả năng thay đổi quyết định trong thời gian ngắn tạo ra một lớp răn đe nhất định, giúp ngăn chặn sự ép buộc hoặc tấn công từ các đối thủ. Năng lực này được xem như công cụ bảo đảm an ninh, nhất là trong môi trường khu vực đầy biến động.
Sau khi ông Trump rút Mỹ khỏi Thỏa thuận hạt nhân năm 2015, Iran đã từng bước nâng mức làm giàu uranium lên cao hơn nhiều so với mức cần thiết cho phát điện dân sự. Thông điệp gửi tới Washington khá rõ ràng: khi thỏa thuận không còn hiệu lực, những giới hạn do thỏa thuận đặt ra cũng không còn được duy trì.
Tuy nhiên, chiến lược này được cho là đã phản tác dụng. Thay vì đưa Mỹ trở lại bàn đàm phán, nó dẫn tới cuộc tấn công bất ngờ của Israel vào tháng 6/2025 và các cuộc không kích trực tiếp đầu tiên của Mỹ nhằm vào lãnh thổ Iran.
Cuộc xung đột kéo dài 12 ngày trong mùa hè năm đó, theo ông Danny Citrinowicz - nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia ở Tel Aviv, cho thấy quy mô và độ chính xác của các đòn tấn công từ Mỹ và Israel đã làm lung lay giả định rằng vị thế “ngưỡng hạt nhân” có thể giúp Iran miễn nhiễm trước hành động quân sự.
Dẫu vậy, theo ông Citrinowicz, Tehran khó có khả năng từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân. Trong cách nhìn của giới hoạch định chính sách Iran, từ bỏ năng lực làm giàu uranium có thể khiến nước này dễ bị ép buộc hơn và đối mặt với nguy cơ tấn công trong tương lai.
Nói cách khác, dù chương trình hạt nhân khiến Iran chịu sức ép trừng phạt và rủi ro quân sự, việc duy trì nó vẫn được coi là phương án ít bất lợi hơn trong dài hạn. Đó là sự kết hợp giữa tính toán an ninh, yêu cầu răn đe và nhu cầu khẳng định vị thế quốc gia.
Trong bối cảnh căng thẳng tiếp tục leo thang, câu hỏi không chỉ là liệu Iran có nhượng bộ hay không, mà còn là liệu có tồn tại một khuôn khổ thỏa thuận đủ tin cậy để đáp ứng đồng thời yêu cầu an ninh của các bên. Cho đến khi lời giải đó xuất hiện, chương trình hạt nhân vẫn sẽ là trung tâm của mọi cuộc đối đầu giữa Tehran và phương Tây.