Ba kịch bản đối với xung đột Trung Đông

Những toan tính chiến lược

Sau một tuần xung đột làm thay đổi đáng kể cục diện Trung Đông, nhiều nhà quan sát cho rằng Mỹ đang tiến gần tới một số mục tiêu quân sự ban đầu, song triển vọng kết thúc cuộc khủng hoảng vẫn còn nhiều bất định.

Theo CNN, tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc muốn tham gia vào quá trình lựa chọn lãnh đạo mới của Iran được xem là dấu hiệu cho thấy Washington đang định hình cách thức kết thúc cuộc xung đột này. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng kịch bản Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ - cơ quan có trách nhiệm lựa chọn lãnh tụ tối cao của Iran, tham khảo ý kiến từ bên ngoài, đặc biệt là từ Mỹ, khó có khả năng xảy ra.

Dù vậy, việc ông Trump bày tỏ quan điểm này, đồng thời không ủng hộ khả năng ông Mojtaba Khamenei - con trai của cố lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei kế nhiệm, được cho là phản ánh một số tính toán chiến lược của Washington.

Một số nhà phân tích nhận định cách tiếp cận của Mỹ cho thấy Washington có thể kỳ vọng sức ép quân sự sẽ tạo ra những thay đổi chính trị nhất định tại Iran. Tuy nhiên, bối cảnh chính trị nội bộ của Tehran được đánh giá phức tạp hơn nhiều so với những quốc gia từng được so sánh trước đây.

Ở chiều ngược lại, một số tín hiệu ngoại giao cũng bắt đầu xuất hiện. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian gần đây đã đề cập tới khả năng trung gian hòa giải. Trước đó, Ngoại trưởng Iran cũng có các cuộc điện đàm với Qatar và Pháp. Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau những cuộc trao đổi này, Iran vẫn tiếp tục các đợt tấn công bằng tên lửa, cho thấy trong nội bộ Tehran có thể tồn tại những quan điểm khác nhau về cách xử lý khủng hoảng.

Trong khi đó, Tổng thống Trump cho rằng Iran có mong muốn đối thoại, song Washington vẫn duy trì sức ép quân sự. Yêu cầu “đầu hàng vô điều kiện” mà ông đưa ra sau đó được một số nhà phân tích cho là nhằm gia tăng áp lực trong các cuộc đàm phán tiềm năng.

Theo thông tin từ Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), số vụ phóng tên lửa và máy bay không người lái từ Iran đã giảm đáng kể so với giai đoạn đầu của xung đột. CENTCOM cũng cho biết nhiều tàu hải quân Iran đã bị phá hủy trong các cuộc tấn công gần đây, cho thấy một số mục tiêu quân sự ban đầu của Mỹ có thể đã đạt được những kết quả nhất định.

Một diễn biến đáng chú ý khác là sau một tuần, Iran vẫn chưa công bố người kế nhiệm lãnh tụ tối cao. Trước đó, các phương án kế nhiệm từng được thảo luận rộng rãi, nhưng theo giới quan sát, các yếu tố chính trị nội bộ và lo ngại về an ninh có thể khiến quá trình này bị trì hoãn.

Khoảng trống lãnh đạo tạm thời này được cho là vừa tạo ra rủi ro vừa mở ra cơ hội trong bối cảnh xung đột đang diễn ra. Iran vẫn tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái, dù tần suất và hiệu quả được cho là đã giảm so với trước.

Tổng thống Trump cho rằng chiến dịch quân sự đang diễn ra nhanh hơn dự kiến và việc xuất hiện một lãnh đạo mới tại Iran có thể góp phần ổn định tình hình lâu dài. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo rằng trong các cuộc xung đột quy mô lớn, diễn biến thực tế thường khó dự đoán.

Trong khi đó, Israel vẫn tiếp tục các hoạt động quân sự nhằm vào lực lượng Hezbollah tại Liban. Một số động thái quân sự của Israel diễn ra nhanh chóng, bao gồm các yêu cầu sơ tán dân cư quy mô lớn sau khi chiến dịch được công bố.

Theo các nhà phân tích, chiến dịch của Israel có thể diễn biến theo nhiều kịch bản, từ các cuộc giao tranh kéo dài trên bộ đến việc tiếp tục duy trì các đợt không kích nhằm vào những mục tiêu cụ thể.

Kịch bản cho khu vực

Bên cạnh các diễn biến quân sự trực tiếp, nhiều chuyên gia lo ngại xung đột hiện nay có thể lan rộng ra toàn Trung Đông - khu vực vốn tồn tại nhiều liên minh an ninh và các mâu thuẫn chồng chéo.

Theo Hội đồng Đại Tây Dương, các nhóm vũ trang thân Iran trong khu vực như Hezbollah tại Liban, lực lượng Houthi ở Yemen, các lực lượng dân quân Shiite tại Iraq và một số nhóm vũ trang ở Syria có thể mở thêm các mặt trận nhằm gây sức ép lên Mỹ và Israel.

Thực tế cho thấy Hezbollah đã gia tăng các cuộc tấn công ở miền Bắc Israel, trong khi lực lượng Houthi và các nhóm dân quân Shiite đang đe dọa các căn cứ của Mỹ cũng như các tuyến hàng hải chiến lược.

Một điểm nóng chiến lược khác là eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và gần 20% khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Công ty nghiên cứu thị trường năng lượng Kpler cho biết lưu lượng tàu chở dầu qua eo biển Hormuz đã giảm tới 90% chỉ sau một tuần xung đột.

Trong khi đó, việc Iran tuyên bố phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz, cùng cảnh báo từ lực lượng Houthi về việc nối lại các cuộc tấn công vào tàu thuyền tại Biển Đỏ, đang đặt tuyến vận tải qua Biển Đỏ và kênh đào Suez - hai hành lang thương mại quan trọng của thế giới trước nguy cơ tê liệt.

Nhiều nhà phân tích cảnh báo rằng những diễn biến này có thể tạo ra “hiệu ứng domino” đối với chuỗi cung ứng toàn cầu. Trung Đông hiện cung cấp khoảng 30% sản lượng dầu toàn cầu, do đó bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể khiến giá năng lượng tăng mạnh và chi phí vận tải biển leo thang khi các hãng tàu buộc phải thay đổi lộ trình.

Trước những diễn biến phức tạp, giới quan sát đưa ra ba kịch bản chính cho tương lai của cuộc khủng hoảng.

Kịch bản thứ nhất là xung đột tiếp tục leo thang và lan rộng ra toàn khu vực. Các bên gia tăng các cuộc tấn công trả đũa nhưng chưa triển khai lực lượng bộ binh quy mô lớn. Mỹ và Israel có thể đẩy mạnh các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạ tầng quân sự, chương trình hạt nhân và hệ thống tên lửa của Iran, trong khi Iran cùng các lực lượng đồng minh tiếp tục tấn công Israel và các căn cứ quân sự của Mỹ.

Kịch bản thứ hai là xung đột kéo dài ở cường độ cao, kéo theo các biện pháp trả đũa của Iran và gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Trong trường hợp này, Washington có thể phải điều chuyển thêm khí tài quân sự, đặc biệt là các hệ thống phòng thủ, từ những khu vực chiến lược khác tới Trung Đông.

Kịch bản thứ ba mang tính tích cực hơn, khi các bên tiếp tục các cuộc trả đũa hạn chế nhưng dần hạ nhiệt căng thẳng thông qua trung gian hòa giải như Oman hoặc Qatar. Khả năng đối thoại và giảm leo thang vẫn được cho là tồn tại, đặc biệt nếu Mỹ đạt được một số mục tiêu chiến lược và thúc đẩy đàm phán với Iran.

Trong bối cảnh các đòn đáp trả tiếp tục diễn ra, Trung Đông đang tiến gần tới ranh giới mong manh giữa răn đe và chiến tranh khu vực - một ranh giới mà chỉ một tính toán sai lầm cũng có thể làm thay đổi cục diện toàn khu vực.

TT (tổng hợp)