Thước đo thực sự của pháp luật nằm trong cuộc sống

Khi hiệu quả không chỉ nằm ở văn bản

Trong những năm gần đây, đặc biệt trong năm 2025, công tác xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật ở Việt Nam đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Hệ thống luật, pháp lệnh cùng các văn bản dưới luật ngày càng được hoàn thiện, bao quát hầu hết các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển cũng đặt ra một vấn đề đáng chú ý: một đạo luật được xây dựng tốt về mặt kỹ thuật lập pháp liệu đã đủ để bảo đảm xã hội vận hành hiệu quả hay chưa.

Trong bối cảnh đó, chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm về việc chuyển cách tiếp cận từ “pháp luật tốt trong văn bản” sang “pháp luật tốt trong cuộc sống” mang ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật lập pháp mà còn gợi mở một cách nhìn sâu hơn về triết lý quản trị quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Thực tế cho thấy, không ít trường hợp một đạo luật được chuẩn bị công phu, có cấu trúc chặt chẽ, nhưng khi triển khai lại gặp nhiều vướng mắc. Có những chính sách được thiết kế với mục tiêu đúng đắn nhưng trong quá trình thực thi phát sinh khó khăn; có những quy định được ban hành với kỳ vọng tháo gỡ rào cản cho phát triển nhưng hiệu quả thực tế chưa đạt như mong muốn.

Những tình huống này phản ánh một thực tế quen thuộc trong quản trị hiện đại: pháp luật có thể hoàn chỉnh trên giấy tờ nhưng chưa chắc đã phát huy hiệu quả trong đời sống. Nếu việc đánh giá chất lượng pháp luật chỉ dựa vào kỹ thuật lập pháp hoặc quy trình ban hành, câu hỏi quan trọng nhất có thể bị bỏ qua: liệu đạo luật đó đã thực sự cải thiện đời sống của người dân và doanh nghiệp hay chưa.

Một đạo luật dù được soạn thảo chặt chẽ nhưng làm gia tăng chi phí tuân thủ, hoặc một chính sách được viết rất đầy đủ nhưng chưa giải quyết được những điểm nghẽn của phát triển, thì hiệu quả của pháp luật khó có thể được xem là thành công.

Vì vậy, việc chuyển trọng tâm đánh giá từ “pháp luật trong văn bản” sang “pháp luật trong cuộc sống” mở ra cách tiếp cận mới, trong đó chất lượng của pháp luật được đo bằng những kết quả thực tế mà nó mang lại cho xã hội.

Nâng cao năng lực thực thi

Bản chất của pháp luật không chỉ nằm ở những điều khoản trong văn bản mà ở vai trò điều chỉnh và tổ chức đời sống xã hội. Một hệ thống pháp luật chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra những chuyển biến tích cực trong thực tiễn, như bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích của người dân, cải thiện môi trường kinh doanh, giảm chi phí giao dịch và giải phóng các nguồn lực phát triển.

Theo cách nhìn này, hiệu quả của pháp luật cần được đánh giá thông qua tác động đối với đời sống kinh tế - xã hội. Một đạo luật chỉ thực sự thành công khi người dân cảm nhận được lợi ích từ các quy định trong cuộc sống hằng ngày, khi doanh nghiệp thấy môi trường pháp lý minh bạch và thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh.

Do đó, pháp luật không phải là mục tiêu tự thân của quản trị quốc gia mà là công cụ để xây dựng một xã hội trật tự, công bằng và phát triển. Những quy định trong văn bản chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành vi thực tế trong đời sống.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm cũng gợi mở sự chuyển dịch từ tư duy lập pháp sang tư duy thể chế. Trong cách tiếp cận truyền thống, cải cách pháp luật thường được hiểu là việc soạn thảo và ban hành văn bản. Tuy nhiên, pháp luật chỉ là một bộ phận của hệ thống thể chế và hiệu quả của nó phụ thuộc vào toàn bộ cơ chế vận hành của hệ thống đó.

Một chính sách muốn đi vào cuộc sống cần có ba yếu tố cơ bản: các quy tắc pháp lý rõ ràng và minh bạch; các thiết chế thực thi có đủ năng lực và trách nhiệm; cùng với cơ chế vận hành và giám sát bảo đảm các quy định được thực hiện một cách nhất quán và công bằng.

Nếu chỉ có quy định trên giấy mà thiếu thiết chế thực thi hoặc cơ chế giám sát hiệu quả, pháp luật rất dễ rơi vào tình trạng “luật treo”. Vì vậy, việc đánh giá chất lượng pháp luật cần gắn với toàn bộ chuỗi vận hành của thể chế, từ khâu thiết kế chính sách đến khâu tổ chức thực hiện.

Để pháp luật thực sự trở thành động lực kiến tạo phát triển, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản, cần chú trọng nâng cao năng lực thực thi của bộ máy nhà nước. Quá trình xây dựng pháp luật cần dựa trên tổng kết thực tiễn, đánh giá đầy đủ tác động chính sách và tăng cường tham vấn ý kiến của người dân, doanh nghiệp cũng như các chuyên gia.

Các quy định pháp luật cần hướng tới mục tiêu giảm chi phí tuân thủ, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và khơi thông các nguồn lực phát triển. Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan trong quá trình tổ chức thực thi pháp luật, tăng cường trách nhiệm giải trình và gắn trách nhiệm cá nhân với kết quả thực hiện chính sách.

Việc đánh giá hiệu quả của pháp luật cũng cần đặt trong mối liên hệ với những tác động kinh tế - xã hội mà nó tạo ra. Những chính sách giúp thúc đẩy phát triển, giảm rào cản cho doanh nghiệp, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân và nâng cao hiệu quả quản trị xã hội chính là những thước đo thực chất của chất lượng pháp luật.

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và phát triển đất nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật luôn là nhiệm vụ quan trọng. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ dừng ở việc ban hành luật mà còn phải bảo đảm các quy định được thực thi hiệu quả và mang lại giá trị thiết thực cho đời sống xã hội.

Khi pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, nó không chỉ điều chỉnh hành vi mà còn góp phần giải phóng nguồn lực, thúc đẩy sáng tạo và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước. Bởi suy cho cùng, giá trị của pháp luật không nằm ở những điều khoản được viết ra, mà ở những thay đổi tích cực mà pháp luật tạo ra trong thực tiễn.

TT (tổng hợp)