Siết chặt quản lý, bảo đảm an ninh trong phát triển năng lượng nguyên tử
Nghị định 71 quy định tăng mức xử phạt, bổ sung nhiều hành vi vi phạm và làm rõ ranh giới giữa xử lý hành chính với hình sự trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.
Tăng mức xử phạt
Chính phủ đã ban hành Nghị định số 71/2026/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, có hiệu lực từ ngày 1/5/2026. Nghị định này thay thế Nghị định số 107/2013/NĐ-CP và bãi bỏ một phần quy định tại Nghị định số 126/2021/NĐ-CP.
Việc ban hành Nghị định nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo cơ sở để xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trong các hoạt động ứng dụng bức xạ và hạt nhân, đồng thời tăng cường tính răn đe, bảo đảm an toàn trong lĩnh vực có mức độ rủi ro cao.
Một điểm mới đáng chú ý là quy định đã được chỉnh sửa, bổ sung theo hướng phân định rõ ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm theo Bộ luật Hình sự. Theo đó, nguyên tắc xử lý được xác định rõ: chỉ áp dụng xử phạt hành chính đối với các hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.
Các hành vi như thăm dò khoáng sản có tính phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép hết hạn; nhập khẩu chất thải phóng xạ; không thực hiện các biện pháp phòng ngừa để xảy ra sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân; hoặc xả thải, phát thải chất phóng xạ không đúng quy định… nếu có dấu hiệu tội phạm sẽ phải chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xử lý theo quy định.
Đáng lưu ý, đối với hành vi sử dụng, vận chuyển hoặc lưu giữ nguồn phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép đã hết hạn, cơ quan có thẩm quyền không xử phạt hành chính ngay mà phải chuyển hồ sơ sang cơ quan Công an để xem xét xử lý hình sự. Chỉ khi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm mới áp dụng xử phạt hành chính.
Nghị định cũng điều chỉnh tăng mức tiền phạt từ 1,5 đến 2,5 lần đối với phần lớn các hành vi vi phạm so với trước đây. Riêng hành vi sử dụng thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép hết hạn được quy định mức xử phạt theo hướng phân hóa, căn cứ vào số lượng thiết bị và mức độ nguy hiểm của nguồn phóng xạ, bảo đảm tính phù hợp với thực tế.
Bên cạnh đó, nhiều nhóm hành vi vi phạm mới đã được bổ sung, bao gồm các nội dung liên quan đến an ninh nguồn phóng xạ, vật liệu hạt nhân; hoạt động của nhà máy điện hạt nhân theo toàn bộ vòng đời từ khảo sát, xây dựng, vận hành đến tháo dỡ; hoạt động của lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu; cũng như quản lý dữ liệu, chuyển đổi số trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.
Nghị định cũng quy định cụ thể các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn bức xạ, an ninh nguồn phóng xạ, kiểm định thiết bị, thu hồi kết quả dịch vụ, hoặc sửa chữa, thay thế các cấu trúc, hệ thống không bảo đảm an toàn. Những quy định này nhằm xử lý triệt để hậu quả vi phạm và khôi phục trật tự quản lý hành chính.
Bảo đảm an toàn là yêu cầu bắt buộc
So với quy định trước đây, Nghị định số 71/2026/NĐ-CP thể hiện rõ xu hướng siết chặt quản lý, nâng cao tính răn đe và tiệm cận với yêu cầu quản lý hiện đại trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.
Trước hết, rủi ro bị xử lý hình sự có thể gia tăng khi ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm được làm rõ. Nhiều hành vi trước đây chỉ bị xử phạt hành chính nay có thể bị chuyển sang xử lý hình sự nếu có đủ yếu tố cấu thành tội phạm, đòi hỏi các tổ chức, cá nhân phải đặc biệt thận trọng trong hoạt động liên quan đến nguồn phóng xạ.
Cùng với đó, áp lực tuân thủ pháp luật cũng tăng lên đáng kể. Việc nâng mức xử phạt và bổ sung các hành vi vi phạm mới buộc các đơn vị phải rà soát, hoàn thiện quy trình nội bộ, bảo đảm đầy đủ điều kiện về an ninh, an toàn, thực hiện đúng quy định cấp phép và nghĩa vụ liên quan.
Đối với các cơ sở hạt nhân, đặc biệt là các dự án nhà máy điện hạt nhân, yêu cầu quản lý toàn diện theo vòng đời hoạt động được đặt ra rõ ràng hơn, từ giai đoạn khảo sát, đánh giá địa điểm, chuẩn bị đầu tư cho đến khi kết thúc hoạt động.
Ngoài ra, các quy định liên quan đến chuyển đổi số, quản lý dữ liệu và hoạt động dịch vụ cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ và bảo đảm an toàn thông tin trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.
Việc ban hành Nghị định diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước chuẩn bị cho chương trình điện hạt nhân. Cuối năm 2024, Quốc hội đã thông qua chủ trương tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, đồng thời Chính phủ định hướng hoàn thiện bộ máy quản lý, khung pháp lý và các điều kiện cần thiết để triển khai chương trình điện hạt nhân quốc gia.
Theo kế hoạch, nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam dự kiến đặt tại tỉnh Khánh Hòa, trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận cũ, gồm hai dự án Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2. Việt Nam cũng đã cơ bản thống nhất với phía Nga về dự thảo hiệp định hợp tác xây dựng Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư, đặt tại xã Phước Dinh, huyện Thuận Nam trước đây.
Trong bối cảnh lĩnh vực năng lượng nguyên tử ngày càng phát triển và tiềm ẩn nhiều rủi ro, việc nắm vững và tuân thủ các quy định của Nghị định số 71/2026/NĐ-CP được xem là yêu cầu bắt buộc đối với các tổ chức, cá nhân có liên quan, nhằm bảo đảm an toàn, an ninh và phát triển bền vững lĩnh vực này.