Gỡ rào cản nhận thức, giúp trẻ tự kỷ có cơ hội hòa nhập

Không bỏ lỡ “thời gian vàng”

Theo các chuyên gia y tế, phát hiện và can thiệp sớm trước 3 tuổi là “thời gian vàng” quyết định lớn đến khả năng hòa nhập của trẻ tự kỷ. Nếu bỏ lỡ giai đoạn này, hiệu quả can thiệp giảm đáng kể.

Tuy nhiên, theo thạc sĩ Đào Thị Tư Duyên, giảng viên Trường Đại học Hải Phòng, Cố vấn chuyên môn Trung tâm Nghiên cứu, tư vấn, chăm sóc sức khỏe cộng đồng thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, sự thiếu hụt kiến thức khiến việc phát hiện trẻ rối loạn phổ tự kỷ bị chậm trễ. Cha mẹ thường chỉ chú ý đến ngôn ngữ mà bỏ qua các dấu hiệu phi ngôn ngữ như tránh giao tiếp mắt, không biết chỉ ngón tay, không thể hiện cảm xúc… là những biểu hiện cảnh báo sớm của rối loạn phổ tự kỷ.

Không những vậy, định kiến xã hội cũng là rào cản lớn. Một bộ phận gia đình còn mặc cảm, chưa chấp nhận việc con mắc rối loạn phổ tự kỷ, thậm chí gán cho những nguyên nhân mang tính tâm linh hoặc đổ lỗi cho người mẹ. Nặng nề hơn, vẫn tồn tại quan niệm cho rằng tự kỷ có thể lây, khiến trẻ bị xa lánh, hạn chế cơ hội giao tiếp và hòa nhập với những trẻ không bị khiếm khuyết.

Những định kiến này tạo ra vòng luẩn quẩn khi trẻ không được can thiệp sớm, tiến triển chậm khiến gia đình càng mặc cảm, xã hội càng hiểu sai.

Thực tế chứng minh, nếu trẻ được can thiệp sớm, khả năng hòa nhập sẽ cao hơn. Như trường hợp cháu N.Q.M., sinh năm 2012, ở phường Lê Chân, được can thiệp sớm lúc 2 tuổi, sau 2 năm học can thiệp bài bản có thể theo học lớp 1 và liên tục đạt thành tích cao trong học tập.

Hay cháu N.A.D., sinh năm 2021, can thiệp lúc 15 tháng tuổi khi chưa có ngôn ngữ, chưa đi vững, chưa biết chỉ tay, nghe hiểu kém, nhưng sau 19 tháng can thiệp, đến nay có thể hòa nhập cộng đồng.

Những kết quả tích cực cho thấy, khi gia đình vượt qua rào cản tâm lý, tiếp cận đúng phương pháp, trẻ hoàn toàn có cơ hội phát triển. Tuy nhiên, để điều đó trở thành phổ biến, cần thay đổi đồng bộ từ nhận thức đến hành động của gia đình và xã hội.

Nâng cao nhận thức về tự kỷ

Cùng với việc nâng cao nhận thức, các mô hình giáo dục hòa nhập và phương pháp can thiệp hiện đại đang từng bước góp phần xóa bỏ định kiến, tạo môi trường phát triển toàn diện cho trẻ tự kỷ.

Nhiều trường mầm non của Hải Phòng đang áp dụng mô hình giáo dục hòa nhập cho trẻ khuyết tật, trong đó có trẻ rối loạn phổ tự kỷ. Theo cô giáo Nguyễn Thị Hồng, Hiệu trưởng Trường Mầm non Đồng Tâm (phường Lê Chân), nhà trường luôn chú trọng xây dựng kế hoạch chuyên môn, chuẩn bị cơ sở vật chất, duy trì phòng chức năng để đáp ứng công tác giáo dục hòa nhập.

Những năm học trước, khi trường có học sinh học giáo dục hòa nhập, Ban giám hiệu thường xuyên dự giờ các tiết học để đánh giá kết quả phát triển của trẻ, đưa ra mục tiêu và các hoạt động hỗ trợ chăm sóc và giáo dục tiếp theo.

Ở góc độ y tế, các phương pháp can thiệp ngày càng đa dạng, được cá thể hóa với từng trẻ. Tại Đơn nguyên Tự kỷ - Tâm bệnh thuộc Khoa Thần kinh – Tâm bệnh, Bệnh viện Nhi Hải Phòng, gần 30 trẻ từ 2 - dưới 6 tuổi đang được can thiệp bằng nhiều phương pháp trị liệu hình ảnh, âm nhạc, trò chơi và hoạt động trải nghiệm.

Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Bích Vân, Trưởng Khoa Thần kinh – Tâm bệnh cho biết, những năm gần đây, tỷ lệ trẻ rối loạn phổ tự kỷ có xu hướng gia tăng song nguyên nhân chưa được xác định rõ ràng. Tuy nhiên, môi trường sống thay đổi, trẻ tiếp xúc nhiều với thiết bị điện tử, sống khép kín, ít được tương tác xã hội… là những yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng tỷ lệ này.

Từ thực tiễn điều trị, bác sĩ Nguyễn Bích Vân khuyến cáo, cha mẹ cần đặc biệt lưu ý các mốc phát triển của trẻ và 5 dấu hiệu “cờ đỏ” phát hiện sớm rối loạn phổ tự kỷ gồm: không bi bô, bập bẹ, không biết ra hiệu như chỉ ngón tay, vẫy tay, bắt tay khi 12 tháng tuổi; không nói được từ đơn khi 16 tháng tuổi; không đáp lại khi được gọi tên; không nói được câu có 2 từ khi 24 tháng tuổi; mất kỹ năng ngôn ngữ hoặc xã hội ở bất kỳ độ tuổi nào.

Khi nhận thấy những biểu hiện bất thường so với bạn bè đồng trang lứa, bố mẹ hãy đưa trẻ đi khám, để can thiệp sớm, tăng cơ hội hòa nhập.

Vai trò của gia đình là yếu tố then chốt. Cha mẹ không chỉ là người chăm sóc mà còn là “nhà trị liệu” đồng hành cùng con mỗi ngày. Việc dành thời gian trò chuyện, chơi cùng trẻ, hạn chế thiết bị điện tử và tạo môi trường trải nghiệm thực tế giúp trẻ tăng khả năng tương tác và phát triển kỹ năng.

Để giúp các gia đình nâng cao kiến thức, Khoa Thần kinh – Tâm bệnh thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, tư vấn miễn phí giúp cha mẹ hiểu đúng về tự kỷ, hướng dẫn cha mẹ có thêm kiến thức hỗ trợ con tại gia đình và cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình với cơ sở can thiệp để nâng cao hiệu quả trong việc chăm sóc, giáo dục trẻ.

Như chia sẻ của thạc sĩ Đào Thị Tư Duyên, sự thay đổi từ cha mẹ và những người xung quanh quyết định đến việc phát hiện, can thiệp sớm và tiến bộ của trẻ. Sự thành công, tiến bộ của trẻ dù nhỏ nhưng là động lực, củng cố niềm tin của cha mẹ trên hành trình giúp trẻ tự kỷ hòa nhập, tự lập trong tương lai.

NGUYÊN NGUYÊN