Áp lực 'ép cân'
Để đạt được hạng cân phù hợp với nội dung thi đấu, vận động viên ở nhiều môn thể thao buộc phải ép hoặc điều chỉnh cân nặng.
Phía sau vinh quang
Võ sĩ Trần Đình Nam, một trong những gương mặt giàu thành tích của thể thao Hải Phòng, từng giành vô địch SEA Games, 5 lần vô địch châu Á và 3 lần vô địch thế giới ở môn Pencak Silat, không giấu được nỗi ám ảnh khi nhắc lại quãng thời gian "ép cân". Nếu một năm thi đấu 5 - 6 giải, gần như cả năm anh phải sống trong trạng thái kiểm soát trọng lượng cơ thể nghiêm ngặt để đáp ứng các yêu cầu về hạng cân của mỗi giải đấu.
Sau khi chuyển sang huấn luyện đội tuyển võ cổ truyền Hải Phòng, Trần Đình Nam cho biết, tình trạng này vẫn phổ biến với các vận động viên trẻ. Trước mỗi giải đấu, họ phải áp dụng chế độ ăn riêng, kết hợp tập luyện cường độ cao, chủ yếu là chạy bộ để giảm nhanh khối lượng cơ thể. Trên các sân tập, hình ảnh vận động viên mặc áo khoác dày, chạy dưới trời nắng nhằm tăng thân nhiệt không còn xa lạ. Đây là cách giúp đẩy nhanh quá trình đốt mỡ và mất nước, nhưng cũng phản ánh rõ mức độ khắc nghiệt của việc "ép cân".
Theo các huấn luyện viên, giảm từ 4 - 5 kg chỉ được coi là điều chỉnh cân nặng, còn khi giảm nhanh tới 8 - 10 kg là bước sang trạng thái ép cân thực sự. Ở ngưỡng này, các vấn đề về thể chất và tâm lý bắt đầu bộc lộ rõ.
Mất nước là biểu hiện phổ biến. Vận động viên thường xuyên mệt mỏi, ngủ không sâu, dễ bị chuột rút. Đáng lo hơn, trạng thái này có thể kéo dài sang cả thời điểm thi đấu, khiến họ khó đạt phong độ tốt nhất.
Với các vận động viên trẻ thiếu kinh nghiệm, việc lợi dụng thuốc lợi tiểu để giảm cân nhanh vẫn tồn tại. Trong khi đó, ở cấp độ chuyên nghiệp, xu hướng hiện nay vẫn là kiểm soát cân nặng theo lộ trình dài hơn, thường từ 1 - 2 tháng trước giải, kết hợp điều chỉnh dinh dưỡng và luyện tập theo giáo án riêng để cơ thể thích nghi dần.
Bài toán chung của nhiều môn thể thao
"Ép cân" thường tập trung ở các môn có phân chia hạng cân như quyền Anh, Judo, MMA, Karate, Pencak Silat, vật hay cử tạ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đây là câu chuyện rộng hơn nhiều.
Lực sĩ Trần Đình Thắng - vận động viên cử tạ tiêu biểu của Hải Phòng - từng thi đấu nhiều hạng cân khác nhau, từ trên 89 kg đến trên 94 kg, thậm chí, có thời điểm anh thi đấu hạng 102 kg. Điều này đồng nghĩa với việc anh phải thay đổi trọng lượng cơ thể tới hơn 10 kg để phù hợp với nội dung đăng ký thi đấu. Với những môn đại khối lượng như cử tạ, nơi sức mạnh cơ bắp là yếu tố quyết định, việc vừa duy trì thể lực, vừa tăng hay giảm cân là một bài toán khó. Điều này cho thấy "ép cân" không chỉ là giảm số cân, mà là quá trình cân bằng giữa khối lượng cơ thể và hiệu suất vận động.
Ở các môn không phân hạng cân, áp lực cân nặng vẫn tồn tại theo cách khác. Các vận động viên điền kinh, bơi, đua xe đạp... luôn phải kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ mỡ để tối ưu sức bật và sức bền. Chỉ một vài kilogram dư thừa cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thành tích.
Trong khi đó, các môn thể dục nghệ thuật như Aerobic lại đặt ra yêu cầu về hình thể. Vận động viên phải duy trì vóc dáng gọn gàng, linh hoạt trong thời gian dài, dưới sự giám sát chặt chẽ về dinh dưỡng. Huấn luyện viên Nguyễn Anh Tuấn cho biết, tính chất ở môn thể thao này là vận động cường độ cao trong thời gian ngắn, đòi hỏi nhanh nhẹn, dẻo dai, các động tác chống, bật nhảy, động tác chuyển, cơ thể cần thon gọn, nhẹ nhàng, vì thế, vận động viên phải có chế độ ăn uống khoa học. Ngoại hình của vận động viên cũng là thế mạnh trước ban giám khảo ở mỗi cuộc thi.
Ngay cả bóng đá cũng không nằm ngoài xu hướng này. Cầu thủ chuyên nghiệp luôn được theo dõi chặt về cân nặng và thành phần cơ thể. Một thể trạng hợp lý giúp tăng khả năng và hiệu quả vận động, giảm nguy cơ chấn thương và duy trì phong độ.
"Ép cân" là một phần tất yếu của thể thao đỉnh cao, thể hiện ý chí và tính kỷ luật của vận động viên. Tuy nhiên, nếu thiếu kiểm soát, đây cũng có thể trở thành con dao hai lưỡi, ảnh hưởng trực tiếp đến phong độ thi đấu ngắn hạn và tới sức khỏe lâu dài.