Định hướng nghề nghiệp sớm để tránh 'sai một ly, phí cả chặng'

Những "đường vòng" lãng phí

Đến tận bây giờ, chị Vũ Ngọc H. ở phường Lê Chân vẫn chưa lý giải được vì sao mình lại phải đi một “vòng” tận 8 năm để chạm tới đích là một cửa hàng cắt tóc, làm móng - một việc tưởng chừng không quá khó khăn.

Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, chị H đã đam mê với lĩnh vực làm đẹp. Thế nhưng, trong một gia đình có truyền thống sư phạm, lựa chọn ấy không nhận được sự ủng hộ. Kỳ vọng nối nghiệp khiến chị buộc phải gác lại sở thích cá nhân để đi theo con đường đã được định sẵn. Khi ra trường, trải qua một thời gian đứng lớp, chị nhận ra mình không phù hợp với phấn trắng, bảng đen. Cuối cùng, chị đăng ký học nghề, tích lũy kinh nghiệm. Sau nhiều cố gắng, chị đã mở được một cửa hàng nhỏ. Nhìn lại chặng đường đã qua, chị H. thừa nhận: "Nếu có thể lựa chọn lại từ đầu, có lẽ bản thân đã không phải đi một đường vòng quá dài, tốn nhiều thời gian, công sức và cả tiền bạc đến vậy".

Không chỉ chị Vũ Ngọc H., tình trạng “đi đường vòng” vì chọn sai ngành, sai nghề còn xảy ra ở nhiều gia đình khác. Trường hợp gia đình chị Nguyễn Thị Q. ở phường Hải An là một ví dụ.

Với mong muốn con trai có công việc ổn định, thu nhập tốt, gia đình đã định hướng em thi vào Trường Đại học Ngoại thương. Tuy nhiên, đến năm thứ 3, em ngày càng nhận ra ngành học này không phù hợp với năng lực và sở thích của mình. Cuối cùng, em âm thầm đăng ký thi và trúng tuyển vào Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, lĩnh vực mà em thực sự đam mê, chấp nhận bỏ lại 3 năm học cùng nhiều công sức và chi phí đã đầu tư.

Khi tham gia Ngày hội Tư vấn tuyển sinh - hướng nghiệp 2026 tại Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, em Nguyễn Hoàng T., học sinh lớp 12 Trường THPT Thái Phiên thừa nhận em vẫn còn lúng túng trong việc định hướng nghề nghiệp. Dù có năng khiếu và yêu thích lĩnh vực công nghệ thông tin, em lại được gia đình định hướng theo ngành vận tải biển. Sự không thống nhất giữa sở thích cá nhân và định hướng lựa chọn khiến em nhiều lần rơi vào trạng thái học tập thiếu động lực, chỉ học cầm chừng.

Câu chuyện của Hoàng T. không phải là trường hợp cá biệt. Tại nhiều trường THPT, việc chọn ngành, chọn nghề của học sinh vẫn mang tính cảm tính, hoặc phụ thuộc vào định hướng của gia đình và xu hướng “đám đông”. Không ít em chọn ngành theo bạn bè, theo những ngành đang “hot”, nhưng lại thiếu hiểu biết đầy đủ về năng lực bản thân cũng như nhu cầu của xã hội.

Cô Bùi Thị Lý, giáo viên Trường THPT Bạch Đằng cho biết: “Nhiều học sinh đến sát kỳ đăng ký nguyện vọng vẫn mơ hồ về định hướng nghề nghiệp. Các em chưa được trang bị kỹ năng tự đánh giá bản thân, chưa có trải nghiệm thực tế để hiểu nghề”.

Hậu quả là không ít em khi đã là sinh viên mới nhận ra “không hợp”, dẫn đến mất động lực học tập hoặc chuyển ngành giữa chừng. Điều này không chỉ gây lãng phí thời gian, chi phí đào tạo mà còn tạo áp lực tâm lý cho người học và gia đình.

Định hướng sớm - lời giải cho bài toán chọn nghề

Thực tiễn cho thấy, những học sinh được định hướng nghề nghiệp từ sớm, phù hợp với năng lực, sở thích ngay từ bậc THCS hoặc đầu cấp THPT sẽ có lựa chọn rõ ràng và hiệu quả hơn. Việc định hướng đúng - trúng, không chỉ dừng ở “chọn nghề gì”, mà quan trọng hơn là giúp học sinh hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu của mình, từ đó xây dựng lộ trình học tập hợp lý.

Nhận thức rõ điều này, nhiều năm qua, cùng với nhiều cơ sở giáo dục khác, Trường THCS Hùng Vương (phường Hồng Bàng) không chỉ triển khai bài bản các hoạt động tư vấn, hướng nghiệp với sự tham gia của các cơ sở đào tạo mà còn chủ động tổ chức cho học sinh khối 9 tham quan, trải nghiệm thực tế tại các trường cao đẳng nghề, giúp các em có cái nhìn cụ thể hơn về lựa chọn nghề nghiệp tương lai.

Em Đặng Diệu Linh, học sinh lớp 9A3 chia sẻ: "Những buổi tham quan giúp em hiểu rõ hơn về môi trường học nghề và các ngành nghề cụ thể. Trước đây em còn khá mơ hồ, nhưng sau khi được trực tiếp trải nghiệm, em đã định hình rõ hơn hướng đi của mình sau khi tốt nghiệp THCS".

Là người có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực tuyển dụng lao động, ông Phạm Anh Tuân, Trưởng Phòng Lao động (Ban Quản lý Khu Kinh tế Hải Phòng) cho rằng: Điều quan trọng nhất là các em cần hiểu rõ năng lực, sở thích của bản thân, đồng thời tìm hiểu nhu cầu thị trường lao động để lựa chọn ngành nghề phù hợp với xu hướng phát triển của xã hội.

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Nguyễn Anh Thuấn, Trưởng Phòng Giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp và đại học (Sở Giáo dục và Đào tạo Hải Phòng) cho rằng: "Định hướng nghề nghiệp sớm không phải là “ép” học sinh chọn nghề từ khi còn nhỏ, mà là quá trình đồng hành, giúp các em khám phá bản thân và nghề nghiệp. Nếu làm tốt, sẽ giảm đáng kể tình trạng chọn sai ngành, học không đúng sở trường".

Theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Thuấn, bên cạnh nhà trường, vai trò của gia đình cũng đặc biệt quan trọng. Thay vì áp đặt, phụ huynh cần lắng nghe, tôn trọng sở thích và năng lực của con, đồng thời cung cấp thông tin đa chiều để con có cơ sở lựa chọn nghề nghiệp tương lai. Ở tầm vĩ mô, việc gắn kết giữa giáo dục phổ thông với thị trường lao động cần được đẩy mạnh hơn. Khi thông tin về nhu cầu nhân lực, xu hướng ngành nghề được cập nhật kịp thời, học sinh sẽ có thêm căn cứ để đưa ra quyết định đúng đắn.

BÙI HẠNH