Tăng cường chính sách hỗ trợ để khuyến khích sinh đủ 2 con

Mức sinh giảm, dân số già hóa nhanh

Coi việc sinh đủ 2 con là trách nhiệm xã hội là ý kiến của đại biểu Lê Thị Ngọc Linh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Cà Mau tại phiên thảo luận của kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI sáng 21/4.

Theo đại biểu Lê Thị Ngọc Linh, tổng tỷ suất sinh hiện thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con. Năm 2022, mức sinh còn duy trì quanh ngưỡng này, đến năm 2023 giảm xuống 1,96 con và năm 2024 tiếp tục giảm còn 1,91 con/phụ nữ.

Diễn biến này cho thấy quy mô gia đình ngày càng thu hẹp, số trẻ em sinh ra không đủ để duy trì dân số ổn định trong dài hạn. Trong khi đó, Việt Nam đang chuyển nhanh từ giai đoạn dân số vàng sang dân số già, tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên tăng, còn lực lượng lao động trẻ có xu hướng giảm.

Đại biểu Lê Thị Ngọc Linh cho rằng, để khắc phục tình trạng mức sinh thấp, cần điều chỉnh chính sách dân số theo hướng chuyển mạnh từ kế hoạch hóa gia đình sang duy trì mức sinh thay thế bền vững, trong đó phân vùng rõ để ưu tiên các địa phương có mức sinh thấp, đặc biệt là đô thị lớn và khu công nghiệp.

Đồng thời, cần phát huy vai trò của truyền thông trong việc thay đổi nhận thức xã hội về hôn nhân và sinh con, khuyến khích kết hôn và sinh con đúng độ tuổi, hạn chế xu hướng trì hoãn trong giới trẻ. Việc khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ 2 con được xác định là trách nhiệm xã hội gắn với mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.

Giảm gánh nặng chi phí để khuyến khích sinh đủ 2 con

Liên quan đến vấn đề này, GS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội), đồng tình với các đề xuất điều chỉnh chính sách nhằm duy trì mức sinh thay thế.

Theo GS Nguyễn Đình Cử, Luật Dân số 2025 thể hiện tinh thần thúc đẩy sinh đủ 2 con thông qua nhiều giải pháp như tăng cường truyền thông, trao quyền quyết định số con và khoảng cách sinh cho các cặp vợ chồng, kéo dài thời gian nghỉ thai sản, ưu tiên thuê hoặc mua nhà ở xã hội khi sinh con thứ hai, hỗ trợ tài chính cho một số đối tượng khi sinh con.

Bên cạnh đó, các chính sách như bảo hiểm y tế cho trẻ dưới 6 tuổi và việc miễn 100% học phí cho học sinh từ mầm non đến hết trung học phổ thông công lập từ năm học 2025 - 2026 được đánh giá là không chỉ mang tính nhân văn mà còn góp phần chia sẻ chi phí nuôi dạy con với các gia đình, giảm gánh nặng tài chính và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Tuy nhiên, GS Nguyễn Đình Cử cho rằng, ngoài trách nhiệm của Nhà nước, cộng đồng và doanh nghiệp cũng cần tham gia hỗ trợ, miễn giảm các khoản đóng góp và đồng hành cùng các gia đình trong việc nuôi dạy con nhỏ, đặc biệt với các cặp vợ chồng trẻ vừa phải chăm sóc con cái, vừa phải phụng dưỡng cha mẹ già.

Ông cũng chỉ ra một thực tế là “càng giàu, càng đẻ ít”, do đó đối tượng cần được khuyến khích sinh đủ hai con lại chính là nhóm có điều kiện kinh tế tốt, đây là thách thức lớn đối với chính sách dân số.

Trong bối cảnh học vấn của phụ nữ ngày càng cao, tỷ lệ nữ giới tham gia giáo dục và thị trường lao động ngày càng lớn, các chính sách tạo điều kiện để phụ nữ vừa nuôi dạy con, vừa phát triển sự nghiệp được xem là yếu tố mang tính quyết định.

Theo GS Nguyễn Đình Cử, hệ thống dịch vụ chăm sóc trẻ cần được đầu tư đầy đủ cả về số lượng và chất lượng, đồng thời chi phí phải hợp lý. Bên cạnh đó, thời gian đưa đón trẻ tại nhà trẻ, mẫu giáo, tiểu học cần linh hoạt, phù hợp với thời gian làm việc của phụ huynh.

Cùng quan điểm này, GS.TS Hoàng Bá Thịnh, chuyên gia nghiên cứu về gia đình và giới, cho rằng nếu không tháo gỡ được các rào cản về nhà ở, thu nhập và chi phí nuôi con thì các chính sách hỗ trợ sinh con khó đạt hiệu quả bền vững.

Theo GS.TS Hoàng Bá Thịnh, tại nhiều quốc gia phát triển, dù có chính sách hỗ trợ tài chính, miễn thuế cho các gia đình sinh đủ hai con trở lên, song quyết định sinh con vẫn phụ thuộc vào nhận thức của người dân và điều kiện kinh tế thực tế.

Đối với các cặp vợ chồng trẻ, đặc biệt là công nhân, người lao động, việc thiếu nhà ở và gánh nặng chi phí dịch vụ an sinh xã hội khiến việc sinh con trở thành thách thức lớn. Nếu không giải quyết được các yếu tố này, các chính sách hỗ trợ sinh con sẽ khó phát huy hiệu quả.

GS Nguyễn Đình Cử cũng cảnh báo, nếu xu hướng sinh ít kéo dài sẽ dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng cho cả gia đình và xã hội. Một trong những hệ lụy là “hội chứng gia đình 4 - 2 - 1”, khi một gia đình có 4 ông bà, 2 vợ chồng mà chỉ có 1 con, dẫn đến áp lực lớn đối với thế hệ trẻ trong việc chăm sóc nhiều người cao tuổi.

Ở tầm vĩ mô, mức sinh thấp kéo dài có thể khiến dân số suy giảm, ảnh hưởng đến nguồn nhân lực trong tương lai. Thực tế tại một số quốc gia như Hàn Quốc và Nhật Bản cho thấy tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng, buộc phải nhập khẩu lao động từ nước ngoài.

Từ những phân tích trên, GS Nguyễn Đình Cử nhấn mạnh, để phát triển bền vững, không chỉ cần bảo đảm các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường mà còn phải chú trọng đến sự bền vững về dân số trong dài hạn.

TT (tổng hợp)