'Xôi khúc An' và hành trình khởi nghiệp của chị Phạm Thị An

Nâng tầm món ăn dân dã

Sáng đầu tuần, không gian ấm cúng của ngôi nhà trên phố Nguyễn Tường Loan ngập tràn mùi thơm của nếp cái hoa vàng quyện cùng vị cay nồng của tiêu bắc và hương lá khúc.

Nhìn đôi bàn tay khéo léo, thoăn thoắt nặn từng viên xôi tròn trịa, ít ai biết rằng chị Phạm Thị An từng có nhiều năm ngược xuôi trên những công trình xây dựng tại Thái Nguyên và nhiều tỉnh, thành phố khắp cả nước.

Câu chuyện khởi nghiệp của chị An không bắt đầu từ những dự án kinh doanh to tát mà bắt nguồn từ miền ký ức xa xăm. Năm 1965, cha mẹ chị rời Hải Phòng lên vùng cao Bắc Hà (Lào Cai) khai hoang theo tiếng gọi của Đảng và Nhà nước.

Sinh ra, lớn lên giữa sương mờ che phủ ở độ cao 1.500 m, hình ảnh chõ xôi khúc nghi ngút khói mà mẹ chị học từ người dân bản địa để chống chọi với cái rét tê tái đã in sâu vào tâm trí chị.

Đại dịch Covid-19 ập đến khiến công việc xây dựng đình trệ. Trong những ngày “chênh vênh” của tuổi trung niên, chị An quyết định tìm về với hương vị tuổi thơ.

Chị bộc bạch: “Lúc đó, tôi chỉ nghĩ làm sao để giữ được hương vị xôi khúc mà mẹ đã nấu ngày xưa. Nhưng càng làm, tôi càng nhận ra món ăn này là tinh hoa, là cả bầu trời kỷ niệm".

Mới đây, tại lễ công bố và trao giấy chứng nhận sản phẩm OCOP thành phố Hải Phòng trong khuôn khổ Lễ hội mùa xuân Côn Sơn – Kiếp Bạc 2026, xôi khúc của chị Phạm Thị An là một trong 32 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 3 sao.

Để nâng tầm món ăn đạt chuẩn OCOP, chị An trải qua hành trình đầy gian nan. Với chị, món ăn ngon trước hết phải sạch. Quan niệm “sản phẩm bán ra phải như nhà làm” thôi thúc chị thực hiện những chuyến hành trình vào Nam ra Bắc để tìm kiếm những nguyên liệu tinh túy nhất.

Linh hồn của món ăn chính là lá tầm khúc, loại rau họ cúc mọc dại ở những chân ruộng. Vì lá chỉ có theo mùa, từ tháng 12 đến tháng 2 âm lịch năm sau nên chị phải đi khắp các vùng quê để thu hái và bảo quản theo bí quyết riêng để dùng quanh năm.

Gạo nếp phải là nếp cái hoa vàng Đại Thắng của quê hương Tiên Lãng cho độ dẻo, thơm và nhất là không bị cứng khi nguội.

Phần nhân bánh cũng được chăm chút tỉ mỉ. Thay vì dùng thịt ba chỉ thông thường, chị An chọn thịt nạc mông cho vị ngọt, mềm, kết hợp cùng mỡ phần hoặc mỡ từ dải thịt ba chỉ để đạt độ ngậy đặc trưng. Ngay cả hạt tiêu cũng là “tiêu bắc” đặt từ các chủ thể OCOP tại Tây Nguyên để bảo đảm vị cay nồng tinh khiết nhất.

Đặc biệt, bí quyết tạo nên những viên xôi khúc đậm đà hương vị quê nhà chính là kỹ thuật đồ xôi hai lửa. Xôi sau khi đồ lần một được để nguội, rồi mới tiếp tục đồ lần hai, giúp hạt xôi đạt độ dẻo bóng, giữ được hương vị lâu hơn.

Không dừng lại ở màu trắng truyền thống, chị còn sáng tạo ra xôi ngũ sắc từ các loại cây cỏ thiên nhiên như màu vàng từ hoa dành dành, màu đỏ, tím từ lá cẩm hay màu xanh từ lá nếp… biến món ăn dân dã thành tác phẩm nghệ thuật đầy màu sắc.

Khởi nghiệp ở tuổi 50

Hành trình khởi nghiệp của người phụ nữ ở tuổi 50 chắc chắn không trải hoa hồng. Những ngày đầu thiếu vốn, thiếu thị trường, chị An nhận được sự đồng hành kịp thời từ các đoàn thể địa phương.

Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ phường An Biên Nguyễn Thị Hạnh cho biết, thấu hiểu tâm huyết của chị An, hội đứng ra kết nối để chị tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi 100 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội thành phố. Hội cũng chủ động giới thiệu xôi khúc “An” đến các lễ hội lớn như Lễ hội Nữ tướng Lê Chân, Lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc hay Ngày hội Phụ nữ khởi nghiệp để tiếp cận khách hàng.

Với nỗ lực của bản thân cùng hỗ trợ từ bên ngoài, tiếng vang của xôi khúc chị An từng bước bay xa. Hiện tại, sản phẩm có mặt tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước, với sản lượng khoảng 300 viên xôi/ngày, mức giá 25.000 đồng/viên. Chị duy trì kênh bán hàng trực tiếp và trực tuyến qua Facebook và website xoikhucan.vn.

Những viên xôi được hút chân không cẩn thận theo chân Việt kiều ra nước ngoài làm quà biếu hay hiện diện trong những mâm cỗ dâng cúng tổ tiên của nhiều gia đình. Những lời khen từ thực khách gần xa là liều thuốc tinh thần quý báu nhất giúp chị vượt qua mọi mệt mỏi.

Đứng trước tấm giấy chứng nhận OCOP 3 sao, chị An chia sẻ, cùng với bánh đa cua, bánh mì cay…, xôi khúc – món ăn cầu kỳ, mang đậm hồn cốt dân tộc sẽ góp thêm gạch nối đậm đà trên bản đồ ẩm thực foodtour Hải Phòng.

“Tôi hy vọng có được sự hỗ trợ từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Nông nghiệp và Môi trường, xôi khúc sẽ có mặt trên những chuyến tàu, xe du lịch.

Một ngày không xa, mỗi du khách khi rời Hải Phòng, ngoài vị đậm đà của biển, còn mang theo vị bùi của đỗ, vị dẻo của nếp cái hoa vàng Đại Thắng và hương thơm của lá khúc đồng quê”, chị An mong muốn.

Câu chuyện của chị Phạm Thị An là minh chứng rõ nét cho tinh thần khởi nghiệp không bao giờ muộn. Ở tuổi 50, chị An đang từng ngày gây dựng thương hiệu xôi khúc “An” cho riêng mình cũng như góp phần gìn giữ, nâng tầm giá trị văn hóa ẩm thực truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

TÚ ANH