Mở rộng diện thụ hưởng trợ giúp pháp lý miễn phí
Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý vừa được Quốc hội thông qua với nhiều nội dung điều chỉnh tác động trực tiếp đến quyền tiếp cận pháp luật của người dân.
Chung quanh việc này, phóng viên Báo Hải Phòng đã có cuộc trao đổi với ông Trần Quý Toàn, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước thành phố về những điểm mới của Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý (sau đây gọi là Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026).
- Thưa ông, Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 có những điểm mới nổi bật nào liên quan đến đối tượng được thụ hưởng?
- Điểm đáng chú ý nhất của Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 là việc mở rộng và cụ thể hóa nhóm người được trợ giúp pháp lý theo hướng toàn diện, sát với thực tiễn đời sống hơn.
Cụ thể, theo quy định sửa đổi tại Điều 7, bên cạnh các nhóm truyền thống như người có công, hộ nghèo, trẻ em, người khuyết tật…, luật đã bổ sung nhiều đối tượng mới, trong đó đáng chú ý là: “Người lao động có thu nhập thấp là người bị buộc tội, bị hại”; “Người có khó khăn đột xuất do gặp thiên tai hoặc hỏa hoạn được trợ giúp pháp lý trong vụ việc liên quan trực tiếp đến khắc phục hậu quả”; “Cá nhân bị thiệt hại mà không thuê được người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước”.
Đồng thời, luật cũng bổ sung quy định mang tính “mở”: “người được trợ giúp pháp lý khác theo quy định của pháp luật”, tạo cơ sở pháp lý để mở rộng đối tượng khi cần thiết.
Những sửa đổi này cho thấy chính sách trợ giúp pháp lý đang chuyển từ tiếp cận theo diện sang tiếp cận theo nhu cầu thực tế, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình tiếp cận công lý.
- Việc tổ chức, mạng lưới trợ giúp pháp lý có thay đổi gì để đáp ứng yêu cầu mới, thưa ông?
Luật đã sửa đổi Điều 11 theo hướng tăng tính chủ động cho địa phương trong việc thành lập chi nhánh trung tâm trợ giúp pháp lý.
Nếu trước đây, chi nhánh chỉ được thành lập tại các huyện có điều kiện kinh tế, xã hội đặc biệt khó khăn, giao thông không thuận tiện và chưa có tổ chức hành nghề luật sư, thì nay quy định mới nêu rõ: “Căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và nhu cầu trợ giúp pháp lý tại địa phương, Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định thành lập chi nhánh”.
Quy định này giúp gỡ bỏ các tiêu chí cứng, thay vào đó là đánh giá tổng thể nhu cầu thực tiễn, là cơ sở quan trọng để mở rộng mạng lưới trợ giúp pháp lý đến gần hơn với người dân, đặc biệt tại các khu vực ngoại thành, nơi nhu cầu có nhưng khả năng tiếp cận còn hạn chế.
Đối với Hải Phòng, hiện Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước thành phố có 1 trụ sở chính tại số 112 đường Lê Duẩn, phường Kiến An và Chi nhánh số 1 của trung tâm tại số 58 đường Quang Trung, phường Hải Dương, phù hợp với quy định của pháp luật và thuận lợi cho người dân trong tiếp cận nhu cầu trợ giúp pháp lý.
- Một nội dung được dư luận quan tâm là tiêu chuẩn bổ nhiệm cũng như cơ chế miễn nhiệm, thu hồi thẻ trợ giúp viên pháp lý. Luật mới đã điều chỉnh những vấn đề này theo hướng nào?
- Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 đã điều chỉnh khá toàn diện nội dung này theo hướng chuẩn hóa, tăng cường cơ chế sàng lọc trong quá trình hành nghề.
Về tiêu chuẩn bổ nhiệm, Điều 19 được sửa đổi theo hướng nâng cao yêu cầu chuyên môn và tính thực tiễn. Cụ thể, ngoài các tiêu chuẩn về phẩm chất đạo đức, trình độ cử nhân luật, luật quy định rõ: “Đã được đào tạo nghề luật sư hoặc được miễn đào tạo nghề luật sư; đã qua thời gian tập sự hành nghề luật sư hoặc tập sự trợ giúp pháp lý (trừ trường hợp đã từng là trợ giúp viên pháp lý)”.
Đồng thời, tại Điều 21, luật bổ sung các trường hợp không được bổ nhiệm, như người đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính hoặc đã bị kết án đối với một số loại tội phạm mà chưa được xóa án tích. Điều này nhằm bảo đảm đội ngũ trợ giúp viên không chỉ có năng lực chuyên môn mà còn đáp ứng yêu cầu về phẩm chất, uy tín nghề nghiệp.
Ở chiều ngược lại, cơ chế miễn nhiệm, thu hồi thẻ tại Điều 22 cũng được sửa đổi theo hướng chặt chẽ hơn, gắn với trách nhiệm hành nghề. Một điểm mới đáng chú ý là quy định: “Không thực hiện vụ việc tham gia tố tụng trong thời gian 12 tháng liên tục (trừ trường hợp do nguyên nhân khách quan)” sẽ bị miễn nhiệm và thu hồi thẻ. So với trước đây là 2 năm, quy định này đã được rút ngắn, qua đó tăng tính chủ động, tránh tình trạng giữ thẻ nhưng không tham gia hoạt động thực tiễn.
Bên cạnh đó, luật bổ sung các căn cứ miễn nhiệm như bị kết án theo bản án có hiệu lực pháp luật hoặc bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính. Đặc biệt, cơ chế miễn nhiệm đương nhiên khi nghỉ hưu, thôi việc hoặc chuyển công tác cũng được quy định rõ, góp phần đơn giản hóa thủ tục hành chính và nâng cao tính minh bạch trong quản lý đội ngũ.
Nhìn tổng thể, các sửa đổi này hướng tới mục tiêu xây dựng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý vừa vững chuyên môn, vừa chuẩn mực về đạo đức, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của hoạt động trợ giúp pháp lý trong tình hình mới.
- Ông có thể thông tin nhanh về kết quả triển khai Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 tại Hải Phòng trong thời gian qua?
- Từ năm 2021 đến hết tháng 4/2026, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước thành phố đã thực hiện 7.004 vụ việc, trong đó có 1.244 vụ tư vấn pháp luật, 5.742 vụ tham gia tố tụng và 18 vụ đại diện ngoài tố tụng. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô, cường độ hoạt động, mà còn cho thấy sự hiện diện ngày càng sâu rộng của trợ giúp pháp lý trong đời sống pháp lý của người dân.
Song song với đó, trung tâm chủ động phối hợp chính quyền địa phương và các tổ chức đoàn thể như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Hội Người mù… tổ chức 344 đợt truyền thông pháp luật, hướng đến nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Qua đó, không chỉ giải quyết vụ việc cụ thể mà còn lan tỏa kiến thức pháp luật, nâng cao nhận thức, giúp người dân chủ động phòng ngừa rủi ro từ sớm, từ xa.
Với lực lượng 26 trợ giúp viên pháp lý, dù còn khiêm tốn so với nhu cầu thực tiễn, nhưng đội ngũ của trung tâm luôn nỗ lực bám sát cơ sở, kiên trì theo đuổi nhiều vụ việc khó, kéo dài, bảo vệ thành công quyền lợi cho nhiều người. Từ đó góp phần củng cố niềm tin của người dân vào công lý, lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật trong xã hội, khẳng định vai trò không thể thiếu của trợ giúp pháp lý trong tiến trình xây dựng thành phố Hải Phòng thượng tôn pháp luật.
- Ông kỳ vọng gì về hiệu quả thực thi của Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 trong thời gian tới?
- Tôi cho rằng Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) năm 2026 sẽ tạo ra những chuyển biến tích cực trên nhiều phương diện.
Trước hết, việc mở rộng đối tượng sẽ giúp nhiều người dân hơn được tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí, đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương trong xã hội.
Thứ hai, việc siết chặt tiêu chuẩn và cơ chế quản lý sẽ nâng cao chất lượng trợ giúp pháp lý, bảo đảm hiệu quả thực chất.
Cuối cùng, cơ chế tổ chức linh hoạt sẽ giúp hệ thống trợ giúp pháp lý hoạt động năng động, phù hợp với nhu cầu thực tiễn tại địa phương. Đây là nền tảng quan trọng để bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
- Trân trọng cảm ơn ông!