Hành lang pháp lý cho thương mại điện tử trong kỷ nguyên hội nhập

Trong dòng chảy của chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế, thương mại điện tử đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng nhất của nền kinh tế Việt Nam. Từ những sàn giao dịch trực tuyến quen thuộc, hoạt động livestream bán hàng trên mạng xã hội, tiếp thị liên kết, cho đến hợp đồng tự động và các nền tảng tích hợp xuyên biên giới, thương mại điện tử hôm nay không còn là một phương thức kinh doanh bổ trợ mà đã trở thành cấu phần thiết yếu của thị trường hiện đại.

Việc Luật Thương mại điện tử năm 2025 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đã chính thức thiết lập khung pháp lý mới cho lĩnh vực này.

Ngay tại điều 3, luật xác định hoạt động thương mại điện tử là hoạt động thương mại được tiến hành một phần hoặc toàn bộ trên môi trường điện tử. Cách tiếp cận này có ý nghĩa rất rộng, bao quát từ website bán hàng, sàn giao dịch, mạng xã hội có chức năng đặt hàng, livestream bán hàng, đến các mô hình hợp đồng điện tử tự động bằng hệ thống thông tin.

Điểm rất đáng chú ý là pháp luật đã nhận diện đầy đủ hệ sinh thái số mới của thị trường. Không chỉ có nền tảng thương mại điện tử kinh doanh trực tiếp hay trung gian, luật còn chính thức đưa mạng xã hội hoạt động thương mại điện tử, livestream bán hàng, dịch vụ tiếp thị liên kết, người livestream bán hàng, nền tảng tích hợp vào phạm vi điều chỉnh. Điều này phản ánh một thực tế rất thời sự: ranh giới giữa mạng xã hội, truyền thông số và hoạt động mua bán đã gần như bị xóa nhòa.

Trong bối cảnh đó, giá trị lớn nhất của luật không chỉ là tạo khuôn khổ cho hoạt động kinh doanh, mà còn tái lập nguyên tắc minh bạch và trách nhiệm trong môi trường số. Điều 5 khẳng định các chủ thể tham gia thương mại điện tử được tự do thỏa thuận nhưng phải tuân thủ quy định về dữ liệu, an ninh mạng, thuế, cạnh tranh, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các quy định pháp luật có liên quan. Đây là nền tảng rất quan trọng để bảo đảm thương mại điện tử phát triển nhanh nhưng không “đi trước pháp luật”.

Từ góc độ hội nhập, một điểm tiến bộ nổi bật của luật là thừa nhận bản chất không giới hạn địa lý của thương mại điện tử. Khoản 3 điều 5 nêu rõ hoạt động thương mại điện tử không bị giới hạn về mặt địa lý, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Quy định này mở ra hành lang pháp lý thuận lợi cho thương mại điện tử xuyên biên giới, phù hợp với xu thế kinh tế số toàn cầu, nơi một doanh nghiệp tại Hải Phòng có thể bán hàng cho khách hàng ở Singapore, Nhật Bản hay châu Âu chỉ bằng một nền tảng số.

Tinh thần hội nhập đó tiếp tục được thể hiện rõ tại điều 8 về hợp tác quốc tế trong thương mại điện tử. Luật không chỉ đặt nguyên tắc tuân thủ điều ước quốc tế và thỏa thuận quốc tế mà Việt Nam là thành viên, mà còn nhấn mạnh việc tham gia xây dựng các sáng kiến thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới, tham gia hình thành các quy tắc và tiêu chuẩn khu vực, quốc tế. Đây là bước đi rất quan trọng trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới ngày càng đặt nặng các cam kết về dòng chảy dữ liệu, giao dịch điện tử, bảo vệ người tiêu dùng số và tiêu chuẩn nền tảng.

Một nội dung rất đáng chú ý khác là pháp luật đã chuyển mạnh từ tư duy “quản lý website” sang “quản trị nền tảng”. Theo điều 14, các nền tảng trung gian, mạng xã hội có chức năng thương mại điện tử, nền tảng tích hợp đều phải đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền trước khi vận hành. Điều này cho thấy pháp luật không chỉ quản lý người bán mà đặt trách nhiệm trực tiếp lên chủ quản nền tảng - chủ thể đang nắm giữ dữ liệu, thuật toán hiển thị, hệ thống thanh toán và dòng giao dịch.

Từ góc nhìn thực tiễn, đây là thay đổi rất lớn. Trong nhiều năm, các tranh chấp trên sàn thương mại điện tử thường xoay quanh câu hỏi: Trách nhiệm thuộc về người bán hay nền tảng? Luật năm 2025 đã trả lời rõ hơn bằng việc yêu cầu nền tảng phải kiểm duyệt nội dung hàng hóa trước khi hiển thị, xác thực danh tính người bán, gỡ bỏ hàng giả, hàng lậu, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ giải quyết khiếu nại, lưu trữ dữ liệu hợp đồng trong thời hạn dài và chịu trách nhiệm bồi thường khi không thực hiện đúng nghĩa vụ theo điều 17.

Một điểm rất mới mang tính hội nhập sâu là yêu cầu công khai tiêu chí thuật toán hiển thị hàng hóa, dịch vụ khi nền tảng sử dụng cơ chế ưu tiên hoặc hạn chế hiển thị theo điểm đ khoản 1 điều 15. Đây là vấn đề cực kỳ thời sự trong kinh tế số toàn cầu, bởi thuật toán ngày nay có thể quyết định khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Khi pháp luật yêu cầu minh bạch nguyên tắc vận hành thuật toán, điều đó không chỉ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn góp phần bảo đảm cạnh tranh công bằng trong môi trường số, tránh tình trạng nền tảng ưu tiên hiển thị theo lợi ích riêng mà thiếu minh bạch.

Có thể nói, Luật Thương mại điện tử năm 2025 đang tạo ra một hành lang pháp lý hiện đại hơn, tiếp cận sát thực tiễn hơn và phù hợp hơn với yêu cầu hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh kinh tế số đang trở thành mặt trận cạnh tranh mới giữa các quốc gia, một hệ thống pháp luật đủ minh bạch, đủ linh hoạt và tương thích với thông lệ toàn cầu sẽ là lợi thế chiến lược để Việt Nam thúc đẩy tăng trưởng, bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Thương mại điện tử vì thế không chỉ là câu chuyện của công nghệ hay kinh doanh, mà còn là câu chuyện của pháp luật, của chuẩn mực hội nhập và của niềm tin thị trường trong thời đại số.

LH