Nơi lưu dấu vị danh tướng 3 lần chống Nguyên Mông

Dấu ấn trong 3 lần chiến thắng

Men theo dòng Kinh Thầy, du khách tìm về vùng đất được biết đến trong sử cũ là Thái ấp Sinh Từ - nơi gắn với những năm tháng cuối đời của Trần Khánh Dư.

Đây cũng là không gian hình thành làng Gốm xưa, cư dân sinh sống chủ yếu bằng nghề chài lưới, buôn bán đường thủy và sản xuất đồ gốm thủ công.

Theo các tư liệu lịch sử, Trần Khánh Dư (?-1339) là tôn thất nhà Trần, con của Thượng tướng Trần Phó Duyệt. Ông nổi danh là một trong những danh tướng “trí dũng song toàn”, từng góp công lớn trong ba cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông thế kỷ XIII.

Ở lần kháng chiến đầu tiên năm 1258, ông lập chiến công trong trận Đông Bộ Đầu, góp phần đẩy quân xâm lược ra khỏi kinh thành. Sau chiến thắng, ông được vua Trần ban khen là người có trí lược, phong “Thiên tử nghĩa nam”. Tuy nhiên, cuộc đời ông cũng từng trải qua biến động khi bị giáng chức, phải về quê làm nghề chèo đò, bán than.

Đến năm 1282, trong khi chuẩn bị kháng chiến lần thứ hai, tại Hội nghị Bình Than, Trần Khánh Dư được vua Trần gặp lại trong hoàn cảnh “nón lá, áo tơi” khi đang chở than qua bến Nhạn Loan. Từ cuộc gặp này, ông được phục chức và tiếp tục tham gia bàn kế sách giữ nước, giữ vai trò Phó tướng Đô quân.

Đỉnh cao sự nghiệp quân sự của ông gắn với cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ ba năm 1288. Dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo, ông được giao trấn giữ vùng biển Đông Bắc và lập chiến công vang dội tại trận Vân Đồn, tiêu diệt hơn 500 thuyền lương của giặc, góp phần làm phá sản kế hoạch tiếp tế của quân Nguyên. Chiến thắng này được xem là bước ngoặt quan trọng dẫn đến thắng lợi trên sông Bạch Đằng lịch sử.

Không chỉ là người cầm quân, sử sách còn ghi nhận Trần Khánh Dư có tư duy binh pháp sâu sắc, từng tham gia soạn lời tựa cho “Vạn Kiếp tông bí truyền thư”, thể hiện quan điểm quân sự linh hoạt, đề cao yếu tố trí tuệ trong dụng binh.

Cuối đời, ông lui về sinh sống tại vùng thái ấp bên sông Kinh Thầy. Trong không gian làng Gốm, ông khuyến khích người dân phát triển sản xuất, buôn bán, tạo nên một cộng đồng thịnh vượng ven sông. Sau khi ông mất năm 1339, nhân dân lập đền thờ tại đầu làng Gốm để tưởng nhớ công lao, gọi là “Nhân Huệ vương từ”, tiền thân của đền Gốm ngày nay.

Ngôi đền tưởng nhớ danh tướng triều Trần

Đền Gốm nằm bên bờ sông Kinh Thầy, trong không gian làng cổ từng gắn với hoạt động giao thương đường thủy sầm uất. Theo thời gian, ngôi đền được xây dựng từ thế kỷ XIV và nhiều lần trùng tu, tôn tạo qua các giai đoạn lịch sử.

Ngôi đền quay mặt ra sông Kinh Thầy, mang ý nghĩa phong thủy trong tín ngưỡng dân gian. Trước mặt đền là đền Trình, nơi thực hiện nghi thức mở đầu mỗi kỳ lễ hội, thể hiện sự trang nghiêm khi du khách và dân làng vào chính điện dâng hương.

Phía sau khu thờ chính là không gian mở rộng gồm đình làng, gian thờ Mẫu và gian thờ Phật, tạo nên một quần thể tâm linh đa tầng, dung hòa giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng, thờ Mẫu và Phật giáo, nét đặc trưng phổ biến của nhiều di tích vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Kiến trúc truyền thống của đền mang phong cách chữ Đinh, gồm tiền tế và hậu cung, kết cấu hài hòa giữa không gian thờ tự và sinh hoạt tín ngưỡng. Trải qua thế kỷ XVII - XVIII, đền tiếp tục được tu bổ, mở rộng để đáp ứng nhu cầu thờ cúng ngày càng lớn của nhân dân địa phương.

Đến cuối thế kỷ XIX, trong bối cảnh chiến tranh và biến động lịch sử, đền từng bị phá hủy. Năm 1933, nhân dân thập phương đã đóng góp công sức trùng tu lại toàn bộ công trình, phục dựng theo kiến trúc gồm 5 gian đại bái, 5 gian trung từ và 3 gian hậu cung, giữ lại tinh thần kiến trúc truyền thống của di tích.

Năm 1994, đền Gốm được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia, ghi nhận giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng. Đến năm 2019, di tích tiếp tục được tu bổ, nâng cấp khang trang với kết cấu bê tông cốt thép nhưng vẫn giữ dáng dấp kiến trúc chữ Đinh truyền thống, mái và cửa bằng gỗ tứ thiết, tạo nên sự kết hợp giữa cổ truyền và hiện đại.

Hằng năm, từ ngày 13 - 20/8 âm lịch, lễ hội đền Gốm được tổ chức với quy mô lớn, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương.

Ông Nguyễn Văn Độ, Ban Khánh tiết đền Gốm thông tin: Lễ hội gồm nhiều nghi thức truyền thống như lễ mộc dục, lễ cáo yết, lễ chính kỵ, lễ tế và lễ dâng hương tưởng niệm Trần Khánh Dư. Đây là dịp để cộng đồng tưởng nhớ một vị danh tướng gắn bó sâu sắc với vùng đất ven sông này.

Nhiều nghi thức tái hiện như rước nước, bơi chải… được tổ chức nhằm cầu cho mưa thuận gió hòa, đánh bắt thuận lợi. Những nghi lễ này phản ánh rõ nét mối quan hệ giữa con người với sông nước.

Trong những ngày hội, không gian làng Gốm trở nên rộn ràng với các hoạt động văn hóa, văn nghệ dân gian, thu hút cả người dân địa phương và du khách.

Ngày nay, đền Gốm còn là không gian giáo dục lịch sử, nơi thế hệ trẻ có thể tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của Trần Khánh Dư, người đã để lại dấu ấn sâu đậm trong ba cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông.

MỘC MIÊN