Mạch nguồn văn học công nhân Hải Phòng trong dòng chảy đương đại
Từ những xóm thợ ven sông, bến cảng tấp nập đến các nhà máy, công trường và vùng biển đảo, công nhân Hải Phòng đã trở thành nguồn cảm hứng bền bỉ của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ.
Từ hơi thở cuộc sống
Tháng 9/2024, tập bút ký “Người cửa biển” của nhà thơ Vũ Thúy Hồng ra mắt bạn đọc, tạo dấu ấn trong đời sống văn học Hải Phòng. Vốn được biết đến qua những vần thơ giàu cảm xúc, lần đầu chị xuất hiện với tập bút ký đậm chất liệu đời sống, khắc họa những con người góp phần làm nên diện mạo thành phố Cảng. Từ những người tiên phong trong lĩnh vực hàng hải, vận tải biển, logistics đến những con người gắn bó với văn hóa, lịch sử địa phương, tất cả hiện lên bằng giọng văn chân thực và giàu cảm xúc.
Nhà văn Đặng Thị Thúy, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hải Phòng nhận định, “Người cửa biển” cho thấy sự chuyển động của đề tài lao động trong văn học đương đại. Nếu trước đây hình tượng công nhân thường được khắc họa dưới góc nhìn tập thể thì ngày nay các tác giả quan tâm nhiều hơn đến những số phận, câu chuyện và đóng góp cụ thể của từng con người trong quá trình phát triển thành phố.
Sự đổi mới ấy cũng xuất hiện trong phong trào sáng tác quần chúng. Hải Phòng hiện có hàng nghìn câu lạc bộ văn học nghệ thuật ở cơ sở, trong đó đề tài lao động, công nhân, doanh nhân và sản xuất luôn là nguồn cảm hứng quan trọng. Năm 2025, Câu lạc bộ Thơ Lục bát Hải Phòng giới thiệu tập thơ “Lục bát với doanh nghiệp xanh”, quy tụ 48 tác giả với hơn 70 bài thơ. Từ những chuyến đi thực tế tại Khu công nghiệp sinh thái Nam Cầu Kiền (Thủy Nguyên) và một số doanh nghiệp tiêu biểu, các tác giả tìm thấy chất liệu sáng tác từ quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế. Người lao động hiện lên không chỉ bên dây chuyền sản xuất hay bến cảng mà còn trong những mô hình phát triển bền vững.
Ở lĩnh vực văn xuôi, nhà văn Nguyễn Quốc Hùng là một trong số ít cây bút kiên trì theo đuổi đề tài công nhân. Xuất thân từ công nhân lái đế tại Cảng Hải Phòng, ông dành nhiều trang viết để tri ân những con người lao động bình dị. Tiểu thuyết “Chuyến hàng mưa” phản ánh đời sống công nhân bến cảng trong những năm đầu kinh tế thị trường, được trao giải khuyến khích của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 2006.
Tiếp đó, “720° góc luân hồi” đoạt giải nhì Cuộc vận động sáng tác về đề tài công nhân và người lao động giai đoạn 2010 - 2014 do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam phát động. Cùng với các truyện ngắn “Người gặp vận may”, “Ông Phiện”, “Mặt trời dưới lòng sông”, những sáng tác của ông góp phần làm phong phú mảng đề tài lao động trong văn học đương đại.
Cái nôi của văn học công nhân Việt Nam
Hải Phòng từ lâu được xem là một trong những cái nôi của văn học công nhân Việt Nam. Trước Cách mạng Tháng Tám, nhà văn Nguyên Hồng đã dành nhiều trang viết cho những phận đời lao động nghèo nơi thành phố Cảng. Sau này, từ vốn sống và sự gắn bó sâu nặng với Hải Phòng, ông hoàn thành bộ tiểu thuyết “Cửa biển” gồm 4 tập (1961 - 1976), được xem là một trong những công trình văn xuôi đồ sộ về đời sống công nhân, dân nghèo và phong trào cách mạng ở Hải Phòng.
Cùng với Nguyên Hồng, trường ca “Những người trên cửa biển” của nhạc sĩ, nhà thơ, họa sĩ Văn Cao là một cột mốc đặc biệt của văn học Hải Phòng. Hoàn thành năm 1956, tác phẩm khắc họa lịch sử hình thành cộng đồng cư dân lao động vùng cửa biển, từ những xóm thợ, bến tàu, nhà máy đến những con người sống nhờ biển, góp phần định hình hình tượng người lao động Hải Phòng trong văn học hiện đại.
Đến những năm kháng chiến chống Mỹ và thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, Hải Phòng tiếp tục trở thành điểm đến của nhiều văn nghệ sĩ. Nhà biên kịch Lưu Quang Vũ với trường ca “Những người bạn khuân vác”; nhà thơ Nguyễn Viết Lãm với những bài thơ về công nhân bốc xếp; nhà thơ Đào Cảng với các tác phẩm viết về Cảng Hải Phòng trong chiến tranh; cùng các nhà thơ Thi Hoàng, Thanh Tùng... góp phần tạo nên mạch văn học lao động giàu bản sắc của thành phố Cảng.
Theo nhà thơ Đinh Thường, Chủ tịch Hội Nhà văn Hải Phòng, đề tài công nhân có ý nghĩa đặc biệt bởi phản ánh lực lượng làm nên diện mạo kinh tế và văn hóa của thành phố. Tuy nhiên, đây cũng là một trong những mảng đề tài khó. Trước đây, phong trào sáng tác về công nhân được duy trì khá đều đặn nhờ sự phối hợp giữa tổ chức công đoàn và các hội văn học nghệ thuật.
Từ sau năm 2018, các cuộc vận động chuyên sâu về đề tài này không còn được tổ chức thường xuyên, khiến lực lượng sáng tác ngày càng thưa vắng. Bên cạnh một số cây bút vẫn bền bỉ theo đuổi đề tài, chưa hình thành được đội ngũ sáng tác chuyên sâu về công nhân và lao động. Vì vậy, theo nhà thơ Đinh Thường, cần có thêm những chương trình hỗ trợ thực tế sáng tác, tạo điều kiện để văn nghệ sĩ tiếp cận môi trường sản xuất hiện đại.
Khi Hải Phòng bước vào giai đoạn phát triển mới với công nghiệp xanh, kinh tế biển và chuyển đổi số, đề tài công nhân cũng đứng trước những chân trời sáng tạo mới. Từ những trang văn ghi dấu một thời đến những tác phẩm phản ánh nhịp sống hôm nay, hình tượng người lao động vẫn tiếp tục truyền cảm hứng cho văn học thành phố Cảng, góp thêm những giá trị bền vững cho văn học Việt Nam đương đại.