Về làng Vạc, thăm nghè Hoạch Trạch

Dấu ấn nơi nghè cổ

Làng Vạc từ lâu nổi tiếng với truyền thống hiếu học, nghề thủ công và đời sống văn hóa cộng đồng phong phú. Trong không gian làng quê Bắc bộ ấy, nghè Hoạch Trạch là một trong những công trình tâm linh tiêu biểu còn được gìn giữ đến ngày nay.

Theo các tài liệu lịch sử, nghè được xây dựng từ thời Lý để thờ các vị thành hoàng làng. Trải qua nhiều thế kỷ, công trình nhiều lần được tu sửa, tôn tạo. Nghè có hướng Tây Nam, theo kiểu chữ Nhị, gồm 5 gian đại bái kiểu đao tàu déo góc, mái lợp ngói mũi hài. Hệ thống vì kèo kiểu con chồng giá chiêng, các mảng hoa văn được đắp vẽ theo đề tài lá lật. 3 gian hậu cung gồm hai vì kèo kiến tạo giống tòa đại bái. Phía trước là ao nước và hai cây đa cổ thụ tạo nên không gian thanh bình, cổ kính.

Nghè Hoạch Trạch thờ bốn vị Thành hoàng gồm Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng, Hướng Thiện cư sĩ, Nam Khê Đại vương và Nguyệt Thai công chúa. Đây đều là những nhân vật gắn với triều Lý và được nhân dân địa phương tôn kính qua nhiều thế hệ.

Trong nghè có ban thờ ông tổ làng nghề lược tre (lược bí) là Tiến sĩ Nhữ Đình Hiền (1659 - 1716). Ông đỗ tiến sĩ năm 1680, làm quan đến Bồi Tụng, Thượng Thư Bộ Hình, đi sứ Trung Quốc và mang nghề lược tre về truyền dạy cho người dân làng Hoạch Trạch.

Nghè còn lưu giữ nhiều cổ vật như hoành phi, cuốn thư, đại tự, bài vị và các bia đá có giá trị về mặt thời gian. Ngoài công trình chính, di tích còn có một số hạng mục như nghi môn ngoại, nghi môn nội, lầu cô, giải vũ, khu phụ trợ.

Bia văn chỉ kể chuyện vùng đất khoa bảng

Nếu nghè Hoạch Trạch lưu giữ ký ức về đời sống tín ngưỡng cộng đồng thì bia văn chỉ Đường An lại phản ánh rõ nét truyền thống hiếu học của vùng đất Bình Giang xưa.

Theo nội dung khắc trên bia, văn chỉ Đường An trước đây từng là công trình khá quy mô, nơi tôn vinh những người đỗ đạt và có đóng góp cho sự nghiệp giáo dục địa phương.

Những năm 70 của thế kỷ XX, khu đất văn chỉ được chia cho các hộ dân làm nhà ở, tấm bia bị đưa ra ngoài đường và có thời gian không được quản lý, bảo quản. Đến năm 1990, người dân địa phương đã đưa bia về sân nghè Hoạch Trạch để gìn giữ. Năm 2007, UBND huyện Bình Giang (cũ) đầu tư kinh phí xây dựng nhà bia bảo vệ trong khuôn viên chùa Hoạch Trạch.

Năm 2024, khu vực đất văn chỉ được các cấp có thẩm quyền phê duyệt quy hoạch ra vị trí mới (phía trước chùa) với diện tích 8.200 m² và tấm bia văn chỉ cũng di chuyển ra vị trí này (cách văn chỉ cũ khoảng 60 m về hướng tây nam).

Bia có kích thước 135 x 68 x 17 cm, được dựng vào năm Thiệu Trị thứ tư (1844). Trên bia hiện còn khoảng 1.800 chữ Hán được khắc ở cả hai mặt. Mặt trước ghi lại quá trình xây dựng, tu sửa văn chỉ cùng những người tham gia đóng góp cho công trình. Mặt sau ghi danh 108 vị tiên hiền của mảnh đất Bình Giang (cũ), gồm 100 người đỗ tiến sĩ, hai người đỗ Tam giáo và 6 người có nhiều đóng góp cho sự nghiệp giáo dục địa phương.

Không chỉ có giá trị về mặt hiện vật, tấm bia còn là nguồn tư liệu quý về lịch sử giáo dục và truyền thống hiếu học của vùng đất Bình Giang, phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử, văn hóa và khoa bảng. Ngày 27/12/2024, UBND tỉnh Hải Dương (cũ) quyết định xếp hạng cụm di tích nghè Hoạch Trạch - bia văn chỉ Đường An là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Ông Hoàng Văn Đắc, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Đường An cho biết, địa phương xác định việc bảo tồn và phát huy giá trị cụm di tích là nhiệm vụ quan trọng nhằm gìn giữ bản sắc văn hóa, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn đẩy mạnh tuyên truyền, khai thác hiệu quả giá trị di tích gắn với các hoạt động giáo dục, tham quan và trải nghiệm.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, nghè Hoạch Trạch và bia văn chỉ Đường An vẫn hiện diện như những chứng nhân lặng lẽ của lịch sử. Không chỉ lưu giữ ký ức về đời sống tín ngưỡng cộng đồng và truyền thống khoa bảng của vùng đất Bình Giang xưa, cụm di tích còn góp phần bồi đắp niềm tự hào và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa trong mỗi người dân.

HUYỀN TRANG