Gốm Chu Đậu không chỉ nằm trong bảo tàng

Di sản gốm tầm thế giới

Nếu ai đó hỏi bạn: "Gốm Chu Đậu là gì?", có lẽ phần lớn câu trả lời sẽ na ná nhau: "À, đồ cổ đấy. Đã gặp trưng bày trong bảo tàng. Nghe có vẻ phong thủy, linh thiêng lắm…". Đó là câu trả lời đúng nhưng chưa đủ. Và có lẽ đã đến lúc câu chuyện đó cần được kể lại, nhất là với chính những người đang sống trên mảnh đất Hải Phòng, nơi đã sinh ra dòng gốm huyền thoại này.

Ít người biết rằng, ngay tại xã Thái Tân (Hải Phòng) hôm nay, từng tồn tại một trung tâm gốm sứ lừng danh bậc nhất Đại Việt suốt từ thế kỷ XIV - XVII. Làng gốm Chu Đậu không phải di sản của một vùng đất xa xôi nào, đó là di sản của chính Hải Phòng.

Những chiếc bình, chiếc đĩa men xanh cobalt mang họa tiết hoa sen, rồng phượng, trúc mai từ mảnh đất này từng theo các thương thuyền vượt đại dương, hiện diện tại các bảo tàng danh tiếng ở Nhật Bản, Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Đông, châu Âu. Trong khi đó, không ít người Hải Phòng lại chưa một lần được cầm trên tay một sản phẩm Gốm Chu Đậu đương đại. Đó là điều đáng để suy ngẫm.

Khi các nhà khảo cổ khai quật và đưa những hiện vật gốm Chu Đậu vào bảo tàng, một hình ảnh vô tình được định hình trong tâm thức công chúng rằng gốm Chu Đậu là đồ cổ, đồ trưng bày, đồ của người xưa. Rồi vì mang họa tiết rồng phượng, hoa sen, linh vật, những biểu tượng tâm linh sâu sắc của người Việt, gốm Chu Đậu lại thêm một lớp định kiến nữa, rằng nó là đồ thờ cúng, đồ tâm linh, không phải thứ dùng trong đời thường.

Hai lớp định kiến cộng lại, có thể đã vô tình đã đẩy một dòng gốm đẳng cấp quốc tế ra xa tầm tay của chính người dân địa phương, những người đáng ra phải hiểu rõ nhất và tự hào nhất về di sản này.

Sự thật nhiều người chưa biết

Gốm Chu Đậu ngày nay được hồi sinh và phát triển bởi Công ty CP Gốm Chu Đậu thuộc Tập đoàn BRG, không phải là bản sao của đồ cổ. Đó là sự kế thừa có chọn lọc và có trách nhiệm, giữ nguyên chất men tro trấu đặc trưng được chắt lọc từ kỹ thuật của cha ông, duy trì họa tiết thuần Việt, được vẽ tay tỉ mỉ bởi các nghệ nhân lành nghề ngay trên đất Hải Phòng, đồng thời ứng dụng công nghệ hiện đại để tạo ra những sản phẩm phù hợp với đời sống đương đại.

Gốm Chu Đậu đã và đang là quà tặng chính thức được các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước lựa chọn trong các sự kiện quốc gia trọng đại, là quà tặng quốc gia tặng các nguyên thủ trong các sự kiện ngoại giao. Sản phẩm Gốm Chu Đậu đã 3 lần liên tiếp đạt danh hiệu Sản phẩm Thương hiệu Quốc gia và có 5 sản phẩm đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Ở Nhật, bộ đồ gốm Arita là món quà doanh nghiệp đẳng cấp. Ở Trung Quốc, gốm sứ Cảnh Đức Trấn là biểu tượng của phẩm giá. Còn ở Việt Nam? Chúng ta có gốm Chu Đậu, sinh ra ngay trên đất Hải Phòng, nhưng lại chưa được chính người Việt khai thác hết giá trị trong văn hóa quà tặng cao cấp mang bản sắc dân tộc.

Sản phẩm gốm Chu Đậu không chỉ đẹp về hình thức, mỗi sản phẩm còn kể một câu chuyện, câu chuyện về đôi tay nghệ nhân, về lò nung và chất đất, về những họa tiết được truyền từ đời này qua đời khác trên chính mảnh đất này. Người nhận không chỉ nhận một vật phẩm, họ nhận một phần di sản sống động của dân tộc Việt, có hiện vật cụ thể, có gốc rễ rõ ràng.

Câu chuyện về gốm Chu Đậu hôm nay không còn là những dòng chú thích khô khan nằm lặng lẽ sau khung kính bảo tàng. Đó là niềm tự hào của vùng đất Hải Phòng, là minh chứng cho một di sản đang 'sống' và không ngừng vươn mình trở thành thương hiệu đẳng cấp quốc gia. Di sản ấy đang kiêu hãnh hiện diện trên những bàn đàm phán ngoại giao trang trọng, tỏa sáng trong không gian của những gia đình Việt hiện đại, và vẫn ngày đêm được nhào nặn bởi đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân xã Thái Tân.

Sẽ không có một lăng kính nào trọn vẹn hơn để hiểu gốm Chu Đậu bằng việc tự mình chiêm ngưỡng và chạm tay vào gốm Chu Đậu. Cảm nhận độ mịn màng của lớp men tro trấu độc bản, ngắm nhìn sắc men trầm mặc hay vẻ trắng ngà thanh khiết bung nở dưới ánh sáng tự nhiên. Từng họa tiết, từng nét cọ tỉ mỉ chắt chiu khiến không một sản phẩm nào là bản sao của nhau. Bởi đằng sau lớp đất nung ấy không chỉ là kỹ thuật, mà là hơi thở của người nghệ nhân, là nhịp đập của một dòng chảy văn hóa ngót 600 trăm năm đang cựa mình thức giấc. Đã đến lúc, chúng ta đưa gốm Chu Đậu trở về đúng với vị thế của nó “Tinh hoa để tự hào, và di sản để đồng hành cùng nhịp sống đương đại”.

PV