Giải pháp căn cơ đối phó già hóa dân số

Thách thức của một đô thị phát triển

Những năm qua, xu hướng kết hôn muộn, ngại sinh con và gia tăng áp lực chi phí nuôi dạy con cái đã khiến mức sinh tại nhiều địa phương ở Hải Phòng có dấu hiệu giảm sâu. Ông Nguyễn Văn Thành (phường Ngô Quyền) cho biết, thực tế tại các khu phố, số gia đình trẻ chỉ sinh một con ngày càng nhiều. Người dân lo ngại gánh nặng “cơm áo gạo tiền”, áp lực công việc tại các khu công nghiệp khiến việc cân bằng giữa sự nghiệp và gia đình trở nên khó khăn. Khi mức sinh thấp kéo dài, hệ lụy là lực lượng lao động tại chỗ sẽ dần thiếu hụt, trong khi tỷ lệ người cao tuổi cần chăm sóc lại tăng nhanh, gây sức ép lớn lên hệ thống an sinh”.

Ngày 10/12/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Dân số số 113/2025/QH15, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Đây là dấu mốc pháp lý quan trọng, chuyển dịch căn bản tư duy từ “kiểm soát sinh” sang “dân số và phát triển”. Điểm thay đổi căn bản của Luật nằm ở việc tôn trọng quyền con người trong lĩnh vực dân số. Điều 13 đã khẳng định rõ quyền tự quyết của cá nhân và cặp vợ chồng về số con, thời gian sinh và khoảng cách sinh. Đây là sự điều chỉnh mang tính thời đại.

Việc tôn trọng quyền tự quyết là tiền đề để các gia đình chủ động kế hoạch hóa dựa trên điều kiện sức khỏe, khả năng tài chính và môi trường nuôi dạy trẻ, từ đó góp phần duy trì mức sinh thay thế bền vững thay vì áp đặt các mục tiêu định lượng thiếu tính khả thi.

Để đối phó với thực trạng ngại sinh con do áp lực kinh tế và công việc, Luật Dân số 2026 đưa ra các chính sách an sinh thiết thực nhằm giảm bớt gánh nặng cho các gia đình trẻ. Nổi bật là quy định về chế độ thai sản, trong đó lao động nữ thuộc khu vực chính thức sinh con thứ hai được hưởng thời gian nghỉ thai sản lên tới 7 tháng. Bên cạnh đó, luật tạo hành lang pháp lý để các địa phương ưu tiên hỗ trợ tiếp cận nhà ở xã hội cho các cặp vợ chồng sinh đủ hai con.

Tại Hải Phòng, mật độ công nhân tại các khu công nghiệp như VSIP, Tràng Duệ là rất lớn, những điều khoản này được kỳ vọng sẽ giải quyết “nút thắt” lớn của người lao động.

Luật sư Đào Văn Bảy (Đoàn Luật sư Hải Phòng) phân tích: “Luật đã cụ thể hóa trách nhiệm của các cơ quan quản lý trong việc tạo điều kiện cho cặp vợ chồng sinh đủ hai con. Đây là công cụ kinh tế mạnh mẽ, tác động trực tiếp vào tâm lý và điều kiện sinh hoạt của người dân. Tuy nhiên, tính hiệu quả còn phụ thuộc vào việc Hải Phòng cụ thể hóa các chính sách này vào chương trình nhà ở xã hội của thành phố như thế nào để bảo đảm tính minh bạch”.

Thích ứng già hóa, chuyển dịch mô hình chăm sóc toàn diện

Theo báo cáo của ngành y tế, tuổi thọ trung bình của người dân Hải Phòng đã tăng đáng kể, đạt khoảng 75,6 tuổi. Tuy nhiên, số năm sống khỏe mạnh chưa tăng tương ứng do gánh nặng bệnh tật, đặc biệt là các bệnh không lây nhiễm. Điều này cho thấy vẫn còn khoảng cách giữa tuổi thọ và chất lượng cuộc sống. Trước thực trạng già hóa dân số diễn ra nhanh, đây không chỉ là vấn đề của riêng ngành y tế mà đòi hỏi sự vào cuộc, phối hợp đồng bộ của nhiều ngành, lĩnh vực.

Đối với thách thức già hóa dân số, Luật Dân số 2026 có nhiều nội dung tập trung đến việc xây dựng hệ thống chăm sóc toàn diện. Thay vì chỉ tập trung vào an sinh tài chính truyền thống, luật mới thúc đẩy mạnh mẽ các mô hình chăm sóc người cao tuổi dựa vào cộng đồng và gia đình. Quy định về việc đào tạo chuyên nghiệp cho lực lượng chăm sóc người cao tuổi là một bước tiến mới, hướng tới việc chuyên nghiệp hóa các dịch vụ dưỡng lão.

Đây là căn cứ pháp lý để thành phố đầu tư vào y tế lão khoa và các mô hình cộng đồng. Tại Hải Phòng, việc tận dụng mạng lưới y tế cơ sở hiện có để triển khai các điều khoản về chăm sóc sức khỏe ban đầu, giúp người cao tuổi không chỉ tăng tuổi thọ mà còn phải tăng số năm sống khỏe mạnh. Điều này giảm tải áp lực cho hệ thống bệnh viện và mang lại chất lượng sống tốt hơn cho người già.

Bà Nguyễn Thị Mai, Chủ tịch Hội Luật gia Hải Phòng cho rằng, sự đồng bộ giữa các cơ quan quản lý trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu dân cư, sự nghiêm minh của pháp luật trong quản lý y tế và sự đồng thuận của nhân dân chính là chìa khóa để Hải Phòng tiếp tục phát triển bền vững. Trong giai đoạn chuyển đổi này, việc đưa Luật Dân số vào cuộc sống không chỉ là trách nhiệm của riêng ngành y tế mà cần sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, từ các khu công nghiệp đến từng khu phố, bảo đảm mọi công dân đều được thụ hưởng những chính sách an sinh nhân văn và thiết thực nhất. Đây chính là nền tảng để Hải Phòng xây dựng một xã hội phồn vinh, hạnh phúc và bền vững trong bối cảnh nhân khẩu học nhiều biến động.

Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 được kỳ vọng là giải pháp quan trọng giúp Việt Nam nói chung và Hải Phòng nói riêng ứng phó hiệu quả với những thách thức về dân số. Để các quy định của luật đi vào cuộc sống, cần có sự tham gia của toàn xã hội, từ cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp đến mỗi gia đình. Khi chính sách an sinh được bảo đảm, quyền tự quyết của người dân được tôn trọng và chất lượng sống được nâng cao, già hóa dân số không chỉ là thách thức mà còn có thể trở thành động lực cho phát triển.

THU HẰNG