Dòng họ khoa bảng nổi tiếng xứ Đông
Dòng họ Trần làng Điền Trì (xã Trần Phú, Hải Phòng) đã ghi dấu ấn đặc biệt trong lịch sử khoa bảng Việt Nam với ba thế hệ liên tiếp đỗ đại khoa, nhiều danh nhân tận tâm phụng sự đất nước.
Ba đời nối tiếp đăng khoa
Nhắc đến truyền thống khoa bảng của xứ Đông, nhiều người nghĩ ngay đến vùng Nam Sách, nơi từng được xem là một trong những "cái nôi" của Nho học Việt Nam với 125 vị tiến sĩ thời phong kiến. Trong đó, họ Trần làng Điền Trì (nay thuộc thôn Trực Trì, xã Trần Phú, Hải Phòng) nổi bật bởi truyền thống đăng khoa hiếm có với ba thế hệ liên tiếp trong một gia đình đều đỗ tiến sĩ.
Đó là Tiến sĩ Trần Thọ, con trai là Tiến sĩ Trần Cảnh và cháu nội là Tiến sĩ Trần Tiến. Ba vị đại khoa nối tiếp nhau không chỉ làm rạng danh gia tộc mà còn có nhiều đóng góp quan trọng cho triều đình Đại Việt trên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, giáo dục, văn hóa, quân sự và nông nghiệp trong gần một thế kỷ.
Theo gia phả, dòng họ Trần làng Điền Trì có nguồn gốc từ hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường (nay thuộc Ninh Bình), là hậu duệ của dòng dõi Trần Quang Khải. Sau những biến động cuối thời Trần, tổ tiên dòng họ về lập nghiệp tại Điền Trì và dần hình thành một dòng họ lớn, trải qua hơn 20 đời sinh sống trên vùng đất này.
Đến thế kỷ XVII, truyền thống khoa bảng của dòng họ bắt đầu nở rộ khi Trần Thọ đỗ Tiến sĩ khoa Canh Tuất năm 1670. Từ đây, tên tuổi họ Trần ở Điền Trì được lưu danh trong sử sách.
Không chỉ thành đạt trên con đường khoa cử, Trần Thọ còn là vị quan nổi tiếng cương trực. Khi đảm nhiệm chức Tả Thị lang Bộ Hộ, ông hai lần dâng sớ lên triều đình nhà Thanh phản đối việc lấn chiếm biên giới và yêu cầu trả lại những vùng đất thuộc Đại Việt. Dù chưa đạt kết quả ngay thời điểm đó, nhưng những lập luận và chứng cứ ông đưa ra đã góp phần tạo cơ sở lịch sử cho việc phân định biên giới về sau.
Với những cống hiến ấy, ông được phong nhiều chức tước cao, giữ chức Tham tụng, được ban tước Phương Trì hầu và nhiều danh hiệu cao quý của triều đình.
Nếu Trần Thọ là người khai mở truyền thống khoa bảng thì con trai ông là Trần Cảnh lại đưa danh tiếng dòng họ lên đỉnh cao.
Đỗ Tiến sĩ năm 1718, Trần Cảnh nhiều lần giữ trọng trách trong các kỳ thi Hương, thi Hội, từng đảm nhiệm chức Tế tửu Quốc Tử Giám, người đứng đầu nền giáo dục của quốc gia lúc bấy giờ. Ông cũng lần lượt giữ cương vị Thượng thư của bốn bộ và hai lần làm Tham tụng.
Điều khiến hậu thế đặc biệt kính trọng là sự tận tâm của ông đối với việc tìm kiếm và trọng dụng nhân tài. Sử liệu còn ghi lại việc Trần Cảnh thức trắng đêm đọc lại từng quyển thi vì lo giám khảo sơ khảo bỏ sót người tài. Chính sự cẩn trọng ấy đã góp phần phát hiện nhiều nhân tài cho đất nước.
Không chỉ gắn bó với giáo dục, Trần Cảnh còn để lại dấu ấn lớn trong lĩnh vực nông nghiệp. Sau khi xin cáo quan về quê, ông chiêu mộ dân khai hoang dọc sông Kinh Thầy, hướng dẫn sản xuất và được vua phong chức Hải Dương Khuyến nông sứ.
Ông còn biên soạn cuốn Minh nông chiêm phả, được xem là một trong những công trình nghiên cứu nông nghiệp sớm nhất của Việt Nam. Dù tác phẩm hiện chỉ còn lại một phần nhưng giá trị tư tưởng và khoa học vẫn được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá cao.
Khi Trần Cảnh qua đời, triều đình tổ chức quốc tang, nghỉ việc ba ngày, nhà vua đích thân soạn điếu văn. Đây là vinh dự rất hiếm dành cho một vị đại thần.
Tiếp nối truyền thống ấy, Trần Tiến đỗ tiến sĩ năm 1748, làm quan đến chức Lễ bộ Thượng thư. Ông là một học giả uyên bác, để lại nhiều tác phẩm như Niên phả lục, Đăng khoa lục sưu giảng, Cát Xuyên thi tập... Trong đó, Niên phả lục được giới nghiên cứu đánh giá là một tác phẩm có giá trị lớn đối với lịch sử và văn học Việt Nam.
Ba đời ông, cha, con cùng đỗ tiến sĩ là hiện tượng đặc biệt hiếm gặp trong lịch sử khoa bảng nước ta, tạo nên một biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học xứ Đông.
Truyền thống hiếu học
Giá trị lớn hơn mà dòng họ Trần ở Điền Trì để lại chính là truyền thống học tập được duy trì qua nhiều thế kỷ.
Sau ba vị đại khoa, dòng họ tiếp tục xuất hiện nhiều danh nhân như Trần Quý Nha, tác giả Tục biên Công dư tiệp ký, Trần Đĩnh, vị quan trung nghĩa được thờ tại đền Trung Liệt, hay Trần Tấn, người tham gia phong trào Cần Vương và hi sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp.
Ở thời hiện đại, làng Điền Trì tiếp tục được biết đến là quê hương của hai anh em nhà thơ Trần Nhuận Minh và Trần Đăng Khoa. Những vần thơ trong trẻo về cánh đồng, dòng sông Kinh Thầy và cuộc sống làng quê của Trần Đăng Khoa đã trở thành ký ức của nhiều thế hệ bạn đọc Việt Nam, góp phần nối dài truyền thống văn hóa của dòng họ.
Không chỉ tự hào về quá khứ, con cháu họ Trần vẫn duy trì tinh thần hiếu học bằng những việc làm cụ thể. Từ năm 2000, dòng họ thành lập Ban Khuyến học, xây dựng quỹ khuyến học và ban hành quy ước khuyến học. Hàng trăm học sinh, sinh viên đạt thành tích cao đã được biểu dương, khen thưởng, tạo động lực để các thế hệ trẻ tiếp tục phấn đấu.
Đến nay, dòng họ có hàng trăm cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ. Nhiều gia đình có 100% con em đỗ đại học, tiếp tục khẳng định truyền thống coi trọng tri thức đã được vun đắp suốt nhiều thế kỷ.
Song song với việc gìn giữ truyền thống học tập, con cháu dòng họ cũng dành nhiều tâm huyết bảo tồn di sản của tổ tiên.
Từ đường họ Trần ở Điền Trì được xây dựng từ năm 1718 trên chính nền đất xưa của gia tộc. Trải qua nhiều lần trùng tu, ngôi nhà thờ vẫn lưu giữ được nhiều giá trị kiến trúc truyền thống cùng hệ thống cổ vật quý như 33 đạo sắc phong thời Lê, nhiều bia đá, hoành phi, câu đối và cuốn Niên phả lục bằng chữ Hán do chính Trần Tiến biên soạn.
Năm 2020, mộ và nhà thờ ba vị Tiến sĩ họ Trần Điền Trì được xếp hạng Di tích quốc gia, khẳng định giá trị nổi bật của một di sản không chỉ thuộc riêng dòng họ mà còn của lịch sử văn hóa dân tộc.
Ông Trần Minh Phường, thế hệ thứ 18 của dòng họ Trần Điền Trì cho biết, mỗi năm, vào ngày 12 và 13 tháng Giêng, con cháu họ Trần từ nhiều địa phương lại trở về nhà thờ làm lễ giỗ tổ, tưởng nhớ công lao tiền nhân và nhắc nhở nhau gìn giữ truyền thống học hành, đoàn kết.
Gia tài lớn nhất mà dòng họ để lại không phải là chức tước hay của cải, mà là tinh thần hiếu học, khát vọng cống hiến và đạo lý trọng tri thức được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Đó cũng chính là lý do khiến họ Trần ở Điền Trì luôn được nhắc đến như một trong những dòng họ khoa bảng tiêu biểu của xứ Đông và của lịch sử khoa bảng Việt Nam.