Độc đáo bộ đầu rối ở miếu Thị Xá
Miếu Thị Xá ở thôn Phương Xá, xã Gia Phúc (Hải Phòng) lưu giữ bộ đầu rối cổ, mang đậm giá trị văn hóa tâm linh và nghệ thuật dân gian độc đáo.
Miếu Thị Xá hay còn gọi là miếu Đức Thánh Cả là nơi thờ Bảo Thắng Đại vương Nguyễn Viết Duệ, là danh tướng thời vua Lê Thái Tổ, sinh ra tại trang Hoa Xá xưa, nay là thôn Phương Xá, xã Gia Phúc. Theo thần tích, ông cùng hai em trai đều thi đỗ Đại khoa, văn võ song toàn, có công lớn phò vua Lê đánh đuổi giặc Chiêm Thành xâm lược.
Tại miếu hiện vẫn lưu giữ bộ đầu rối cổ, người dân gọi là bộ đầu lộng, gắn liền với huyền tích Đức Thánh Cả hành quân đánh giặc. Câu chuyện này được người dân làng Phương Xá lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Chuyện kể rằng khi Bảo Thắng Đại vương hành quân đánh giặc, ra khỏi cổng thành thì thấy một bọc lạ trên đường. Ngựa của quan quân đều không chịu đi. Thấy sự lạ, Đức thánh cùng quân lính kiểm tra thì thấy trong bọc có một cô tiên và 5 đầu lộng. Đức thánh cho quân rước đi theo thì cô tiên bay lên trước dẫn đoàn. Đoàn quân của Đức thánh Nguyễn Viết Duệ đánh trận nào thắng trận đấy. Do đó, khi người dân lập miếu thờ Bảo Thắng Đại vương cũng tạo tác bộ đầu rối để thờ phụng, tưởng nhớ công lao gắn liền với sự tích linh thiêng của thành hoàng làng.
Bộ đầu rối miếu Thị Xá gồm 1 tượng cô tiên và 5 đầu tượng nam, được xác định có phong cách tạo tác từ thế kỷ XVIII. Tượng cô tiên có gương mặt thanh tú, đầu đội mũ tỳ lư với dáng vẻ ước lệ, biểu tượng. Trong khi đó, các đầu tượng nam mang đậm tính hiện thực, đội mũ phốc đầu theo quy chế trang phục của quan lại thời Lê. Mỗi tượng lại mang một nét biểu cảm khác nhau: vui, buồn, nghiêm nghị, từ gương mặt gò má cao, cằm bạnh đến nét tuấn tú, thư sinh. Vào ngày hội, bộ đầu rối được rước đi trước kiệu Thánh, tái hiện cảnh Đức thánh Nguyễn Viết Duệ hành quân đánh giặc.
Bộ đầu rối tại miếu Thị Xá có nhiều nét tương đồng với bộ đầu rối Ổi Lỗi được tìm thấy ở các di tích thờ Thánh tổ thời Lý, như: chùa Keo (Thái Bình), chùa Keo Hành Thiện, chùa Cổ Lễ (Ninh Bình). Đặc biệt hơn, “Ổi Lỗi” cũng chính là tên gọi của thôn Thị Xá (nay là thôn Phương Xá) ở thời Lê Trung Hưng. Điều này cho thấy mối liên hệ về văn hóa giữa các địa phương ở Vùng đồng bằng sông Hồng.
Chị Nguyễn Thị Thu Hoài, ở Hà Nội, là người có sở thích và đam mê tìm hiểu về nghệ thuật văn hóa dân gian, đánh giá: “Tôi đã đi nhiều nơi, tìm hiểu nhiều địa danh, di tích, nhận thấy rằng bộ đầu rối miếu Thị Xá là hiện vật độc đáo ở xứ Đông. Bộ đầu rối này mang nhiều giá trị về văn hóa, lịch sử, phản ánh đời sống văn hóa tinh thần, tâm linh phong phú của người Việt và mang đậm dấu ấn dân gian của nền văn minh lúa nước. Những đường nét chạm khắc, biểu cảm trên từng khuôn mặt, cùng sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố hiện thực và ước lệ đã phản ánh trình độ tạo tác tinh xảo của nghệ nhân dân gian cách đây hàng trăm năm.”.
Tự hào về di sản cha ông để lại, nhiều năm qua, người dân thôn Phương Xá luôn quan tâm gìn giữ, bảo quản bộ đầu rối cũng như tôn tạo khuôn viên miếu Thị Xá. Không gian di tích được chăm chút, các hiện vật được lưu giữ cẩn thận, phục vụ nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân và đón khách thập phương đến tham quan, tìm hiểu.
Ông Nguyễn Văn Thủy, Trưởng thôn Phương Xá cho biết, bộ đầu rối là báu vật của làng, gắn bó với đời sống tinh thần người dân từ nhiều đời nay. Bộ đầu rối này còn là tư liệu quý, phục vụ nghiên cứu lịch sử, mỹ thuật và văn hóa dân gian. Theo thời gian, dù đã trải qua nhiều biến động, bộ đầu rối vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn, trở thành chứng tích sinh động về đời sống văn hóa tinh thần phong phú của cha ông.