Bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư trên không gian mạng

Nhiều thủ đoạn tinh vi

Trong thời đại chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, mỗi cú chạm màn hình, mỗi giao dịch trực tuyến, mỗi lần đăng nhập ứng dụng hay chia sẻ hình ảnh trên mạng xã hội đều để lại phía sau những “dấu vết” gắn chặt với đời sống riêng tư của mỗi cá nhân. Từ họ tên, số điện thoại, căn cước công dân, tài khoản ngân hàng cho tới vị trí, thói quen mua sắm, lịch sử tìm kiếm và dữ liệu sinh trắc học, tất cả đang trở thành một loại “tài sản số” có giá trị đặc biệt lớn.

Cùng với sự tiện ích mà công nghệ mang lại, nguy cơ lộ lọt, mua bán, khai thác trái phép dữ liệu cá nhân ngày càng gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải bảo vệ quyền riêng tư của người dân trên không gian mạng bằng cả ý thức xã hội và hành lang pháp lý đủ mạnh.

Trong thực tế, không ít người vẫn cho rằng việc lộ số điện thoại, email, địa chỉ hay thông tin cá nhân chỉ là chuyện nhỏ. Tuy nhiên, từ những dữ liệu tưởng như đơn lẻ đó, các đối tượng xấu có thể dàn dựng để phục vụ lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, bôi nhọ danh dự hoặc xâm phạm đời sống riêng tư.

Nhiều vụ việc thời gian qua cho thấy dữ liệu cá nhân bị thu thập trái phép thông qua các ứng dụng di động, website thương mại điện tử, nền tảng mạng xã hội, dịch vụ tài chính số, thậm chí qua những biểu mẫu đăng ký tưởng như vô hại. Khi dữ liệu bị rò rỉ, người dân có thể trở thành nạn nhân của các cuộc gọi giả danh công an, ngân hàng, cơ quan thuế; tin nhắn lừa đảo; chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội; vay nợ trực tuyến; hoặc bị lợi dụng hình ảnh, thông tin để phục vụ hành vi phạm tội.

Vì vậy, bảo vệ dữ liệu cá nhân hôm nay không chỉ là bảo vệ thông tin, mà thực chất là bảo vệ tài sản và sự an toàn của mỗi công dân trong môi trường số.

Ở Việt Nam, vấn đề này đã được pháp luật quan tâm và từng bước hoàn thiện theo hướng đồng bộ, chặt chẽ hơn. Nền tảng quan trọng nhất hiện nay là Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, lần đầu tiên thiết lập khung pháp lý toàn diện về bảo vệ dữ liệu cá nhân tại Việt Nam.

Luật quy định rõ các quyền của chủ thể dữ liệu như quyền được biết, quyền đồng ý, quyền truy cập, chỉnh sửa, xóa, hạn chế xử lý dữ liệu; đồng thời quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong việc thu thập, sử dụng, lưu trữ, chia sẻ và bảo vệ dữ liệu cá nhân, góp phần bảo đảm quyền riêng tư của người dân, nâng cao an toàn thông tin và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số, xã hội số. Đây là bước tiến lớn trong việc khẳng định quyền riêng tư là quyền dân sự cơ bản của công dân trong môi trường số.

Bên cạnh đó, Luật An ninh mạng năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, Luật Giao dịch điện tử năm 2023 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng có nhiều quy định liên quan đến bảo mật thông tin người dùng, an toàn dữ liệu, nghĩa vụ lưu trữ và bảo vệ thông tin khách hàng trong các giao dịch điện tử.

Từ pháp luật đến kỹ năng số của người dân

Để bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư hiệu quả, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Trước hết, các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm nguyên tắc xử lý dữ liệu đúng mục đích, tối thiểu, minh bạch và có sự đồng ý rõ ràng của chủ thể dữ liệu theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025.

Cùng với đó, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra các nền tảng số, ứng dụng công nghệ, đơn vị trung gian thanh toán, thương mại điện tử, dịch vụ viễn thông và điện toán đám mây trong việc bảo vệ thông tin khách hàng.

Về phía người dân, kỹ năng tự bảo vệ là yếu tố đặc biệt quan trọng: không chia sẻ hình ảnh giấy tờ tùy thân lên mạng xã hội; hạn chế cấp quyền truy cập không cần thiết cho ứng dụng; bật xác thực hai lớp cho tài khoản; không nhấp vào đường link lạ; thường xuyên đổi mật khẩu; kiểm tra kỹ chính sách quyền riêng tư trước khi cung cấp thông tin.

Ngoài ra, công tác tuyên truyền pháp luật cần được đổi mới theo hướng gần gũi, dễ hiểu, gắn với các tình huống thực tế như lừa đảo chuyển tiền, giả danh cơ quan chức năng, rò rỉ thông tin khách hàng, chiếm quyền mạng xã hội…

Trong xã hội số, dữ liệu cá nhân không chỉ là thông tin mà còn phản ánh danh tính, quyền tài sản, uy tín và cả sự an toàn của mỗi con người. Vì vậy, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư trên không gian mạng chính là bảo vệ một quyền con người cơ bản trong bối cảnh mới.

Khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, doanh nghiệp tôn trọng dữ liệu người dùng và mỗi công dân có kỹ năng số an toàn, không gian mạng sẽ trở thành môi trường lành mạnh, văn minh, phục vụ hiệu quả cho phát triển kinh tế số, xã hội số và công dân số.

TH