Dấu ấn đền thờ các vua triều Mạc ở xã Kiến Hưng
Đền thờ các vua triều Mạc (từ đường họ Mạc) ở xã Kiến Hưng, Hải Phòng, không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử mà còn là điểm hẹn văn hóa của cộng đồng.
Theo dấu lịch sử trên vùng đất Cổ Trai
Trong không gian nhà trưng bày của đền thờ các vua triều Mạc, các hội viên Câu lạc bộ Hải Phòng học chậm rãi đi qua từng tủ hiện vật. Người dừng trước đạo sắc phong triều Khải Định, người chăm chú đọc nội dung trên những tấm bia đá, người trao đổi về kỹ thuật chế tác của bộ tam sự bằng đồng hay các hiện vật gốm thời Mạc.
Chuyến đi không đơn thuần là tham quan mà là dịp để những người yêu lịch sử, văn hóa Hải Phòng tiếp cận với những chứng tích của vùng đất từng giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử.
Ông Phạm Tiến Du, hội viên Câu lạc bộ Hải Phòng học cho rằng giá trị của đền thờ các vua triều Mạc không chỉ ở quy mô của di tích quốc gia đặc biệt, mà còn ở câu chuyện lịch sử gắn với không gian và hiện vật còn được gìn giữ. Đó là cách để lịch sử trở nên gần gũi hơn với đời sống hôm nay.
Nhà sưu tầm Phan Quốc Dũng dành nhiều thời gian tìm hiểu hệ thống hiện vật được trưng bày tại đền. Theo ông, mỗi hiện vật đều là một mảnh ghép của lịch sử và khi được đặt trong tổng thể không gian di tích sẽ giúp người xem hình dung rõ hơn về vùng đất Dương Kinh xưa cũng như những đóng góp của Vương triều Mạc.
Những câu chuyện ấy bắt đầu từ Cổ Trai - quê hương của Thái tổ Mạc Đăng Dung, người sáng lập Vương triều Mạc vào năm 1527.
Từ một người xuất thân trong gia đình làm nghề chài lưới, Mạc Đăng Dung trở thành vị vua khai sáng triều đại tồn tại 65 năm tại Thăng Long. Dù còn nhiều góc nhìn khác nhau trong nghiên cứu lịch sử, nhiều học giả đều ghi nhận triều Mạc để lại dấu ấn về khoa cử, kinh tế, thương mại, mỹ thuật và nghề thủ công, đặc biệt là nghề gốm.
Ngày nay, dấu ấn ấy vẫn được lưu giữ tại đền thờ các vua triều Mạc - di tích quốc gia đặc biệt được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng đầu năm 2025. Hạt nhân của quần thể là từ đường họ Mạc, công trình ba gian bằng gỗ lim mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn với kết cấu "kẻ chồng - giá chiêng", những mảng chạm khắc trên vì kèo, cửa võng, hoành phi và câu đối còn giữ được vẻ tinh xảo.
Điểm đặc biệt của Đền thờ các vua triều Mạc là hệ thống thờ tự khá đầy đủ với tượng của 12 đời vua cùng các hoàng hậu, hoàng phi, hoàng tử và công chúa triều Mạc. Cùng với đó là nhiều hiện vật quý như long ngai, bài vị, sắc phong triều Khải Định, bia đá, sập thờ cổ, bộ tam sự bằng đồng, cửa võng, bát bửu và nhiều đồ tế tự được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Nếu không gian thờ tự lưu giữ ký ức của triều đại thì nhà trưng bày lại là nơi giúp người xem tiếp cận lịch sử bằng những minh chứng cụ thể. Hàng trăm hình ảnh, tư liệu, hiện vật được sắp xếp theo tiến trình lịch sử, trong đó có nhiều hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia, góp phần tái hiện khá đầy đủ diện mạo Vương triều Mạc và trở thành cầu nối giữa nghiên cứu với công chúng.
Một điểm dừng chân được nhiều du khách yêu thích là tuyến tường thành với 65 bức tranh gốm Bát Tràng, tương ứng với 65 năm Vương triều Mạc trị vì chính thống tại Thăng Long. Mỗi bức tranh là một lát cắt lịch sử, tái hiện những nhân vật, sự kiện và thành tựu tiêu biểu bằng ngôn ngữ tạo hình, tạo nên "trường lang lịch sử" độc đáo.
Để di sản sống cùng cộng đồng
Không chỉ gìn giữ những giá trị vật thể, đền thờ các vua triều Mạc còn trở thành không gian văn hóa mở với nhiều hoạt động được duy trì thường xuyên.
Nổi bật là đền thờ Thánh Mẫu Mạc triều, nơi tôn thờ Thái Hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn. Bà là người khởi xướng Hội Minh thề - nghi lễ đề cao sự công chính, liêm khiết của người làm quan với tinh thần "không lấy của công làm của tư". Thông điệp ấy, dù trải qua nhiều thế kỷ, vẫn mang ý nghĩa thời sự trong việc xây dựng đạo đức công vụ và gìn giữ những giá trị tốt đẹp của xã hội.
Hằng năm, nhiều hoạt động văn hóa truyền thống được tổ chức tại khu di tích như lễ khai bút đầu xuân, hội thi vật dân tộc thời Mạc, chợ quê thời Mạc, Liên hoan Nhã nhạc Cung đình cùng các chương trình giáo dục di sản dành cho học sinh, sinh viên và các đoàn nghiên cứu.
Ngày 22/8 âm lịch, con cháu họ Mạc từ nhiều địa phương trở về dâng hương tưởng nhớ các bậc tiền nhân, đồng thời gặp gỡ, kết nối và cùng gìn giữ những giá trị của dòng họ cũng như vùng đất Dương Kinh xưa.
Ngày nay, đền thờ các vua triều Mạc không chỉ là nơi tưởng niệm triều đại đã đi vào lịch sử. Những lớp kiến trúc cổ, hệ thống hiện vật, không gian trưng bày cùng các hoạt động văn hóa đang tạo nên sức sống mới cho di tích. Trên vùng đất Dương Kinh xưa, lịch sử tiếp tục được kể bằng những cuộc gặp gỡ, những trải nghiệm và sự gìn giữ bền bỉ của cộng đồng.