Hải Phòng tiên phong xây dựng mô hình 'thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật' - Bài 2: Lực đẩy và những 'điểm nghẽn' tại cơ sở

Đây vừa là bước "thử lửa" chính sách, vừa là dịp để nhận diện rõ những thuận lợi, khó khăn trước khi nhân rộng trên toàn thành phố.

Không bắt đầu từ con số 0

Điểm thuận lợi lớn nhất khi triển khai Đề án xây dựng mô hình "Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật" là Hải Phòng không bắt đầu từ con số 0.

Đề án được xây dựng trên cơ sở bám sát các chủ trương, định hướng lớn của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời kế thừa những kết quả mà thành phố đã tích lũy trong nhiều năm qua về hoàn thiện thể chế, cải cách hành chính, phổ biến giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý và xây dựng chính quyền phục vụ nhân dân.

Phường An Biên là 1 trong 15 địa phương được chọn triển khai thí điểm đề án giai đoạn 2026 - 2027. Đồng chí Nguyễn Thị Tịnh, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường An Biên nhận định, sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền cùng sự phối hợp chặt chẽ của cả hệ thống chính trị là thuận lợi lớn khi triển khai đề án. Điểm mới của dề án không phải ở việc phát sinh thêm nhiệm vụ, mà ở chỗ lần đầu tiên những nội dung vốn được thực hiện riêng lẻ được hệ thống hóa thành một mô hình thống nhất, có mục tiêu, tiêu chí và cơ chế đánh giá cụ thể. Điều này giúp các địa phương dễ triển khai, đồng thời đo đếm được hiệu quả bằng những kết quả thực chất thay cho các đánh giá định tính.

Những năm qua, công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trên địa bàn thành phố đã có nhiều chuyển biến tích cực. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thường xuyên được rà soát, hoàn thiện; công tác kiểm tra, xử lý văn bản từng bước đi vào nền nếp; nhiều khó khăn, vướng mắc trong hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh được tháo gỡ thông qua việc hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Ở cấp cơ sở, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ngày càng đi vào chiều sâu với nhiều hình thức linh hoạt, từ các hội nghị tuyên truyền tại khu dân cư đến các cuộc thi trực tuyến, tuyên truyền trên nền tảng mạng xã hội và ứng dụng số... Giai đoạn 2021 - 2025, toàn thành phố tổ chức hơn 22.400 cuộc phổ biến, giáo dục pháp luật; phát hành trên 3,2 triệu tài liệu pháp luật các loại. Hệ thống hòa giải ở cơ sở tiếp nhận, giải quyết hàng nghìn vụ việc với tỷ lệ hòa giải thành đạt 79%.

Cùng với đó, công tác trợ giúp pháp lý và chuyển đổi số trong lĩnh vực tư pháp đang tạo nền tảng quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu của đề án. Từ năm 2021 đến nay, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước thành phố thực hiện hơn 10.700 vụ việc trợ giúp pháp lý cho người nghèo, người khuyết tật, trẻ em và các nhóm yếu thế. Thành phố cũng hoàn thành số hóa 5 loại sổ hộ tịch cơ bản, góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.

Là cực tăng trưởng của vùng duyên hải Bắc Bộ, Hải Phòng cũng đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi về kinh tế - xã hội, hạ tầng và chuyển đổi số. Hệ thống cổng thông tin điện tử, nền tảng số, mạng xã hội, hệ thống truyền thanh thông minh ngày càng được khai thác hiệu quả, giúp pháp luật đến gần hơn với người dân.

Đồng chí Cao Huy Hiếu, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường Hải An cho biết Hải An là 1 trong 15 địa phương được chọn triển khai thí điểm đề án giai đoạn 2026 - 2027. Chuyển đổi số chính là một trong những lợi thế lớn nhất để triển khai đề án. Là địa phương nằm trong top đầu của thành phố về Chỉ số cải cách hành chính và ứng dụng công nghệ thông tin, Hải An đã hình thành hệ thống kết nối từ chính quyền đến người dân thông qua cổng thông tin điện tử, các nền tảng số và mạng xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, việc đưa pháp luật đến với người dân không chỉ thông qua các hội nghị tuyên truyền truyền thống mà còn phải tận dụng hiệu quả môi trường số. Đây là điều kiện thuận lợi để các chính sách, quy định pháp luật được lan tỏa nhanh hơn, rộng hơn và đi vào cuộc sống một cách thực chất hơn.

Bên cạnh đó, sự đồng thuận của người dân trong chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; tích cực tham gia các hoạt động tuyên truyền pháp luật, giữ gìn an ninh trật tự và xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư cũng là yếu tố quan trọng để các nội dung của đề án nhanh chóng đi vào cuộc sống.

Chính những kết quả tích lũy từ thực tiễn, sự lãnh đạo xuyên suốt của các cấp ủy đảng, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị cùng nền tảng chuyển đổi số đang tạo cho Hải Phòng những lợi thế đáng kể khi triển khai đề án. Thay vì xây dựng từ đầu, thành phố đang kế thừa, kết nối và nâng tầm những mô hình, cách làm hiệu quả đã được kiểm chứng trong thực tiễn.

Những khó khăn, thách thức

Nếu nền tảng thuận lợi là điều kiện để Hải Phòng triển khai Đề án xây dựng mô hình "Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật", thì những khó khăn được nhận diện từ thực tiễn cơ sở chính là phép thử đối với khả năng đưa các mục tiêu của đề án vào cuộc sống.

Qua khảo sát tại 15 xã, phường được triển khai thí điểm đề án cho thấy, khó khăn được nhắc đến nhiều nhất vẫn là áp lực đối với đội ngũ cán bộ, công chức cấp cơ sở. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều nhiệm vụ được phân cấp về xã, phường, trong khi biên chế không tăng tương ứng. Công chức tư pháp - hộ tịch tại nhiều địa phương vừa thực hiện công tác tham mưu, theo dõi thi hành pháp luật, kiểm tra văn bản, vừa trực tiếp giải quyết thủ tục hành chính cho người dân.

Bí thư Đảng uỷ xã Hà Đông Vũ Đức Hạnh cho biết, trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và nhiều nhiệm vụ được phân cấp xuống cấp xã, khối lượng công việc trong các lĩnh tăng mạnh. Trong khi đó, số lượng công chức tư pháp được giao phụ trách còn ít, dẫn đến tình trạng quá tải, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng giải quyết công việc

Bên cạnh áp lực nhân lực là sự phức tạp của hệ thống pháp luật. Nhiều địa phương phản ánh hệ thống văn bản pháp luật ngày càng đồ sộ, thường xuyên sửa đổi, bổ sung, trong khi một số quy định vẫn còn chồng chéo hoặc chưa theo kịp thực tiễn.

Phó Chủ tịch UBND xã Ninh Giang Nguyễn Đình Khoa cho rằng tính ổn định và khả năng dự báo của một số văn bản quy định chưa cao; có trường hợp luật đã có hiệu lực nhưng văn bản hướng dẫn thi hành chưa được ban hành kịp thời, gây lúng túng cho cơ sở trong quá trình áp dụng. Trong khi đó, công tác tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn chưa được tổ chức thường xuyên, nội dung chưa chuyên sâu, đồng thời nhân lực tư pháp mỏng nên việc nghiên cứu chuyên sâu về công tác xây dựng kiểm tra, áp dụng văn bản quy phạm pháp luật còn hạn chế.

Chuyển đổi số được xác định là lợi thế lớn của Hải Phòng nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Nhiều địa phương phản ánh nhiều phần mềm chuyên ngành còn xảy ra tình trạng quá tải, lỗi kết nối hoặc dữ liệu chưa đồng bộ hoàn toàn. Tại phường An Dương, việc chuyển giao và đồng bộ dữ liệu hộ tịch sau sắp xếp đơn vị hành chính có thời điểm chưa kịp thời, ảnh hưởng đến việc tra cứu, xác minh thông tin. Một số địa phương như Kinh Môn, Hà Đông, Kiến Thụy cũng cho biết hệ thống hộ tịch điện tử và cơ sở dữ liệu dân cư đôi khi chưa liên thông đồng bộ, làm phát sinh thêm thời gian xử lý hồ sơ.

Dù là thành phố phát triển nhanh về chuyển đổi số, song khoảng cách số trong cộng đồng cũng là bài toán không dễ giải với Hải Phòng. Người cao tuổi tại nhiều địa phương còn lúng túng khi tiếp cận dịch vụ công trực tuyến. Tại đặc khu Cát Hải, dân cư phân tán trên các đảo khiến công tác tuyên truyền pháp luật gặp nhiều trở ngại. Còn tại phường Nguyễn Trãi, địa phương duy nhất có đồng bào dân tộc thiểu số của thành phố cũng cho rằng việc hỗ trợ người dân tiếp cận môi trường số cần thêm thời gian và giải pháp phù hợp.

Ông Lê Văn Khoa, Phó Chủ tịch UBND phường Nguyễn Trãi cho biết: Nguyễn Trãi là địa phương có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, trình độ nhận thức pháp luật giữa các khu dân cư chưa đồng đều. Vì vậy, công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý luôn được địa phương đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới, nhất là khi các quy định pháp luật ngày càng được hoàn thiện, các sở, ngành cần quan tâm hơn nữa trong phổ biến pháp luật, tư vấn pháp lý tại địa phương để người dân được tiếp cận thông tin pháp luật đầy đủ, kịp thời và dễ hiểu hơn.

Một số thách thức được phản ánh qua các con số biết nói. Giai đoạn 2021-2025, qua công tác kiểm tra của cơ quan chức năng đã phát hiện 141 văn bản quy phạm pháp luật có sai sót. Ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận tổ chức, doanh nghiệp và người dân cũng còn hạn chế. Trong giai đoạn 2021-2025, toàn thành phố đã ban hành 114.788 quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với 118.793 trường hợp. Trong đó có 13.307 tổ chức, 103.059 cá nhân và 2.427 hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh bị xử phạt.

Tình hình một số loại tội phạm và vi phạm pháp luật vẫn diễn biến phức tạp. Chỉ trong hai năm 2024-2025, Công an thành phố đã thụ lý điều tra 7.713 vụ với 12.770 bị can, khởi tố 5.568 vụ với 9.531 bị can.

Trong năm 2025, thanh tra các cấp phát hiện sai phạm, thu hồi trên 92 tỷ đồng, xử lý trách nhiệm 492 tổ chức, cá nhân. Cùng năm, có 5 công chức và 9 viên chức bị xử lý kỷ luật bằng các hình thức khiển trách, cảnh cáo hoặc cách chức.

Nhìn từ thực tiễn triển khai, bên cạnh những khó khăn khách quan, nhiều khó khăn xuất phát từ những nguyên nhân chủ quan. Một số cấp ủy, chính quyền, người đứng đầu đơn vị, địa phương chưa thực sự quan tâm, chỉ đạo quyết liệt công tác xây dựng, phổ biến và thi hành pháp luật; chưa đề cao vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên trong chấp hành và thực thi pháp luật. Đồng thời công tác phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị, địa phương trong tổ chức thi hành pháp luật, hướng dẫn áp dụng pháp luật có lúc còn thiếu chặt chẽ. Công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát tình hình tuân thủ pháp luật chưa được thực hiện thường xuyên. Bên cạnh đó, thành phố cũng chưa có chính sách đột phá, huy động sự vào cuộc của các chuyên gia, nhà khoa học, người có trình độ chuyên môn luật vào công tác xây dựng, phổ biến, tư vấn pháp luật.

Từ thực tế đó cho thấy xây dựng "Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật" là hành trình không dễ dàng. Tuy nhiên, việc các địa phương sớm nhận diện rõ những "điểm nghẽn" ngay từ giai đoạn thí điểm chính là cơ sở để thành phố lựa chọn đúng giải pháp, tháo gỡ vướng mắc và nhân rộng những mô hình hiệu quả trên toàn địa bàn.

HẢI VÂN - MINH NGUYỆT

Kỳ sau: Sự dẫn dắt của Đảng và ‘chìa khóa’ đưa đề án vào cuộc sống

.