Nguy cơ chiến tranh thương mại Mỹ - Canada vì thuế 50%

Cơ sở pháp lý mới của Nhà Trắng và số phận Hiệp định USMCA

Khi ban hành sắc lệnh thuế mới nhất nhằm vào hàng hóa Canada nói trên, Tổng thống Donald Trump đã quyết định viện dẫn Điều 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930. Đây là đạo luật đặc biệt cho phép tổng thống áp mức thuế lên tới 50% khi một quốc gia có hành vi phân biệt đối xử đối với hàng hóa của Mỹ. Tuy nhiên, trong lịch sử thương mại, đạo luật này chưa từng được áp dụng theo cách như vậy. Động thái này diễn ra sau khi Tòa án Tối cao Mỹ vào tháng 2 vừa qua đã bác bỏ các mức thuế quy mô lớn mà ông Trump áp đặt đối với hàng hóa quốc tế theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) năm 1977.

Vào thời điểm đó, các thẩm phán tối cao cho rằng tổng thống đã vượt thẩm quyền khi viện dẫn một đạo luật vốn chỉ dành riêng cho các tình huống khẩn cấp về an ninh quốc gia để áp đặt thuế quan. Ngay sau phán quyết của tòa án, Nhà Trắng đã tuyên bố sẽ sử dụng các cơ chế pháp lý khác để áp thuế đối với hàng nhập khẩu. Khác với các đợt áp thuế trước đây nhằm vào hàng hóa Canada, lần này sẽ không có ngoại lệ đối với các hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA) vốn đang trong quá trình đàm phán lại.

Trước đó vào đầu năm nay, Mỹ đã quyết định không gia hạn USMCA theo hình thức hiện tại. Trong khi hai đồng minh Canada và Mexico đều mong muốn gia hạn hiệp định, phía Mỹ lại muốn sửa đổi sâu sắc các điều khoản của thỏa thuận này - vốn được đàm phán từ trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Donald Trump. Dù vậy, theo quy định hiện nay, hiệp định vẫn sẽ tiếp tục điều chỉnh hoạt động thương mại tại khu vực Bắc Mỹ trong thập kỷ tới theo cơ chế gia hạn từng năm, đi kèm với các cuộc rà soát thường niên.

Phản ứng gay gắt từ Ottawa và giới lập pháp hai nước

Đứng trước sắc lệnh thuế quan mới của Washington, các bên liên quan đã lập tức đưa ra những phản ứng trái chiều. Ngày 20/7, Thủ tướng Canada Mark Carney ra tuyên bố khẳng định nước này tin tưởng vào những lợi ích của thương mại tự do và công bằng. Ông Carney nhấn mạnh: "Trong mọi hoàn cảnh, Canada sẽ nỗ lực không ngừng và thực hiện mọi biện pháp cần thiết để tăng cường sức mạnh trong nước, đồng thời hỗ trợ người lao động, nông dân, doanh nghiệp và các gia đình Canada". Tuy nhiên, Thủ hiến tỉnh Ontario Doug Ford lại có lập trường cứng rắn hơn nhiều khi ngay lập tức kêu gọi chính phủ Canada đáp trả. Ông Ford viết trên mạng xã hội X: "Nếu các mức thuế này được triển khai, Canada nên đáp trả bằng thuế quan tương ứng".

Ở góc độ doanh nghiệp, Chủ tịch Phòng Thương mại Canada Candace Laing gọi các mức thuế mới là một quyết định đáng tiếc, đồng thời kêu gọi các quan chức hai nước phải đạt được tiến triển thực chất trong đàm phán trước khi các mức thuế mới chính thức có hiệu lực sau 30 ngày. Trong khi đó, ở bên kia biên giới, Chủ tịch Hội đồng Rượu mạnh chưng cất Mỹ Chris Swonger cũng lên tiếng kêu gọi hai bên tìm ra giải pháp, đồng thời đưa ra lời cảnh báo rằng quyết định này làm gia tăng nguy cơ xảy ra các biện pháp trả đũa tiếp theo từ các đối tác thương mại.

Thực trạng rào cản thuế quan và cuộc chiến giành thị phần

Nhà Trắng cho biết các mức thuế mới sẽ chính thức có hiệu lực sau 30 ngày và áp dụng đối với lượng hàng hóa trị giá khoảng 20 tỷ USD của Canada. Dù vậy, một số mặt hàng nhập khẩu quan trọng từ Canada sẽ được miễn trừ trong đợt áp thuế mới này, bao gồm các sản phẩm năng lượng, khoáng sản quan trọng, thủy sản và các mặt hàng khác vốn đang chịu thuế theo từng ngành, như ô tô và kim loại. Hiện nay, Mỹ đang duy trì các mức thuế từ 15% đến 50% đối với thép, nhôm và đồng của Canada. Washington cũng áp mức thuế 35% đối với gỗ xẻ mềm của Canada, cùng với mức thuế 25% đối với các linh kiện không được sản xuất tại Mỹ sử dụng trong ngành công nghiệp ô tô.

Về phía mình, để bảo vệ lợi ích kinh tế, Canada cũng đang áp thuế đối ứng 25% đối với một số mặt hàng nhập khẩu từ Mỹ, bao gồm thép, nhôm và ô tô. Các nhà đàm phán thương mại Canada vẫn đang nỗ lực hết sức trên bàn ngoại giao nhằm đạt được một thỏa thuận với Mỹ, ít nhất là nhằm cắt giảm một phần các mức thuế hiện hành mà Washington đang áp đặt lên nước này.

Nguồn cơn bế tắc: Ô tô, sữa và đồ uống có cồn

Thay vì các lý do môi trường, ba sắc lệnh thuế quan mới của ông Trump đã nêu thẳng những vấn đề gây bất đồng sâu sắc trong thương mại mà Mỹ từ lâu đã cho rằng Canada chưa giải quyết triệt để, liên quan trực tiếp đến ba lĩnh vực: ô tô, các sản phẩm sữa và đồ uống có cồn. Động thái này là minh chứng rõ ràng cho thấy các cuộc đàm phán thương mại giữa hai nước láng giềng đang rơi vào bế tắc hoàn toàn. Mặc dù gần đây, Tổng thống Trump từng cảnh báo áp thuế hàng hóa Canada để đáp trả tình trạng khói từ các vụ cháy rừng lan sang khu vực phía Bắc nước Mỹ, nhưng các quan chức chính quyền Mỹ khẳng định đợt áp thuế mới không liên quan đến vấn đề đó.

Đối với lĩnh vực ô tô, ông Trump cáo buộc Canada áp thuế xe cơ giới và linh kiện ô tô của Mỹ không thuộc phạm vi điều chỉnh của Hiệp định USMCA. Ông Trump cho rằng mức thuế này là vô lý và cáo buộc Canada đã phân biệt đối xử với Mỹ khi không áp dụng chính sách thuế tương tự đối với các quốc gia khác. Ngành sản xuất ô tô tại Bắc Mỹ vốn có mức độ liên kết rất chặt chẽ giữa ba nước Canada, Mỹ và Mexico. Tuy nhiên, trước đây, Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick từng thẳng thắn cho rằng Canada nên "đứng sau" Mỹ. Ông Trump cũng nhiều lần đề cập ngành ô tô là một trong những lĩnh vực mà lợi ích cốt lõi của Mỹ và Canada xung đột trực tiếp với nhau.

Trong khi đó, lĩnh vực sữa từ lâu đã là vấn đề gây tranh cãi gay gắt đối với Mỹ, đặc biệt là hệ thống quản lý nguồn cung của Canada, vốn áp đặt hạn ngạch rất nghiêm ngặt đối với sữa và các sản phẩm sữa nhập khẩu. Những mặt hàng sữa nhập khẩu vượt quá hạn ngạch này sẽ phải chịu mức thuế khổng lồ có thể lên tới hơn 300%. Cuối cùng, việc phần lớn các tỉnh của Canada tiếp tục tẩy chay đồ uống có cồn của Mỹ cũng đã trở thành điểm nóng âm ỉ trong quan hệ thương mại giữa hai nước kể từ khi biện pháp này được áp dụng vào năm 2025. Lãnh đạo các tỉnh của Canada nhiều lần khẳng định sẽ chấm dứt việc tẩy chay đồ uống có cồn của Mỹ nếu Washington dỡ bỏ các mức thuế đang áp dụng đối với những ngành công nghiệp then chốt của Canada, trong đó có kim loại và ô tô.

Canada từ lâu đã được công nhận là một trong những đồng minh thân cận nhất và là đối tác kinh tế hàng đầu của Mỹ. Sự đứt gãy trong hợp tác kinh tế lần này đang đặt ra những thách thức chưa từng có cho mối quan hệ song phương. Tuy nhiên, theo truyền thông Mỹ phản ánh, mức thuế 50% áp dụng đối với một số hàng hóa của Canada lần này chính là một trong những mức thuế cao nhất mà chính quyền của Tổng thống Trump từng áp đặt lên hàng hóa của các nước đối tác trên thế giới.