Đình Nhân Lý - nơi lưu giữ hồn cốt làng khoa bảng xứ Đông

Mái đình kể chuyện một làng khoa bảng

Giữa không gian yên bình của làng quê Nam Sách, đình Nhân Lý nổi bật với mái ngói cổ kính, những hàng cột gỗ lim vững chãi và các mảng chạm khắc tinh xảo. Trải qua hàng trăm năm, ngôi đình vẫn giữ được vẻ trầm mặc, gợi nhắc về một vùng đất giàu truyền thống văn hiến.

Đình Nhân Lý gắn liền với lịch sử của làng Nhân Lý, ngôi làng khoa bảng tiêu biểu của huyện Nam Sách xưa. Nơi đây từng có 12 vị tiến sĩ cùng hàng chục cử nhân, hương cống, tú tài, trở thành niềm tự hào về truyền thống hiếu học của vùng đất xứ Đông.

Theo tư liệu địa phương, làng Nhân Lý được hình thành từ sự hợp nhất của hai trang Đào và Si. Qua nhiều thế hệ, những cư dân đầu tiên đã biến vùng đất còn nhiều đầm lầy, cây cối rậm rạp thành một miền quê trù phú. Họ không chỉ phát triển nghề nông, trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa mà còn đặc biệt coi trọng việc học.

Tên gọi "Nhân Lý" cũng gửi gắm khát vọng của tiền nhân. "Nhân" là nhân nghĩa, "Lý" là làng, hàm ý về một cộng đồng lấy lễ nghĩa làm nền tảng, đoàn kết và xem tri thức là con đường lập thân, lập nghiệp. Tinh thần ấy được lưu giữ qua nhiều thế kỷ và kết tinh ngay trong ngôi đình của làng.

Theo tài liệu lưu giữ, đình Nhân Lý được khởi dựng từ khoảng thế kỷ XIII với quy mô ban đầu khá khiêm tốn, sau đó người dân nhiều lần góp công, góp của để mở rộng công trình. Tòa đại bái được xây dựng trong gần một thập kỷ mới hoàn thành, sau đó tiếp tục dựng thêm tiền sảnh, tạo nên diện mạo bề thế như ngày nay.

Đình Nhân Lý mang phong cách kiến trúc thời Lê với kết cấu đồ sộ, hệ thống cột gỗ lim lớn, mái cong mềm mại và nhiều chi tiết chạm khắc công phu.

Trên các xà ngang, đầu dư, bẩy hiên, nghệ nhân xưa chạm khắc nhiều hình rồng, lân, phượng, mây, trúc... với những đường nét tinh xảo, thể hiện sự tài hoa và khéo léo. Đặc biệt, hai bức cốn gỗ trong đình được đánh giá là những tác phẩm đạt đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc gỗ thế kỷ XVII, thể hiện trình độ kỹ thuật và óc sáng tạo của các nghệ nhân Việt Nam thời bấy giờ.

Ngôi đình là nơi thờ Thành hoàng Đào Tuấn Lương, vị tướng có công phò tá Lý Nam Đế đánh giặc Lương ở thế kỷ thứ VI. Với những chiến công hiển hách, ông được nhiều địa phương tôn làm Thành hoàng, nhưng đình Nhân Lý được xem là nơi thờ tự chính, gắn bó mật thiết với lịch sử hình thành và phát triển của làng.

Bên cạnh Thành hoàng, đình còn là nơi tưởng nhớ và ghi danh 12 vị đại khoa của làng. Vì thế, đình Nhân Lý không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân mà còn là biểu tượng cho truyền thống hiếu học của làng.

Ngày 29/10/1957, đình được Nhà nước công nhận là danh lam thắng cảnh và di tích lịch sử - văn hóa. Đến năm 1990, công trình tiếp tục được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia, khẳng định giá trị nổi bật cả về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.

Tiếp nối truyền thống hiếu học

Điều làm nên dấu ấn của làng Nhân Lý không chỉ là ngôi đình cổ, mà còn là truyền thống hiếu học, khoa bảng đã được gìn giữ suốt nhiều thế kỷ. Dù không phải là ngôi làng lớn, song nơi đây đã sản sinh nhiều nhân tài. Theo ghi chép, làng có 12 vị đại khoa, cùng 34 người đỗ trung khoa và tiểu khoa, gồm hương cống, cử nhân, sinh đồ, tú tài.

Truyền thống hiếu học ở Nhân Lý được gìn giữ qua nhiều thế hệ và nhiều dòng họ. Trong đó, dòng họ Phạm có tới 8 trong số 12 vị đại khoa của làng. Tiêu biểu là gia đình Tiến sĩ Phạm Bá Khuê với ba đời liên tiếp đỗ đại khoa. Dòng họ Nguyễn Văn có hai vị tiến sĩ là Nguyễn Hoản và Nguyễn Minh Bích, còn dòng họ Nguyễn Thế có Tiến sĩ Nguyễn Thế Khải. Điều đó cho thấy việc học và tinh thần hiếu học đã trở thành truyền thống của nhiều gia đình trong làng.

Trong số 12 vị đại khoa của làng, nhiều người từng giữ những chức vụ quan trọng trong triều đình như Thượng thư, Thị lang, Tham chính hay Giám sát ngự sử. Đặc biệt, Nguyễn Hoản là thành viên Hội Tao Đàn dưới triều vua Lê Thánh Tông, một tổ chức văn chương nổi tiếng thời bấy giờ. Điều đó cho thấy người Nhân Lý không chỉ học giỏi, đỗ đạt cao mà còn có nhiều đóng góp cho đất nước trên nhiều lĩnh vực.

Ngày nay, những tên tuổi ấy vẫn được lưu danh ngay trong đình làng. Không gian thờ tự vì thế không chỉ gợi nhắc công lao của Thành hoàng Đào Tuấn Lương mà còn trở thành nơi giáo dục truyền thống cho các thế hệ con cháu. Mỗi lần trở về đình làng, người dân không chỉ thắp nén hương tưởng nhớ tiền nhân mà còn được nhắc nhớ về tinh thần trọng học, trọng tài đã làm nên bản sắc của quê hương.

Hằng năm, vào ngày 10 tháng 2 âm lịch, người dân tổ chức lễ hội đình Nhân Lý để tưởng nhớ Thành hoàng và các bậc tiền nhân. Bên cạnh phần lễ, nhiều hoạt động văn hóa dân gian như hát chèo, đấu vật, cờ tướng được tổ chức. Tục làm rượu nếp "Hoàng Tửu" để tế thần cũng vẫn được lưu giữ đến ngày nay, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của làng.

Trải qua hàng trăm năm, đình Nhân Lý vẫn là biểu tượng của truyền thống hiếu học và văn hiến của làng khoa bảng xứ Đông. Không chỉ lưu giữ giá trị lịch sử, kiến trúc, ngôi đình còn nhắc nhớ các thế hệ hôm nay về cội nguồn, tinh thần trọng học và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế kỷ.

LINH LINH