Đằng sau ca khúc 'Cúc ơi'
Giai điệu da diết của ca khúc 'Cúc ơi' được nhạc sĩ Bùi Hăng Ry phổ nhạc từ chính ký ức chiến trường và lòng biết ơn sâu sắc dành cho các anh hùng liệt sĩ.
Từ ký ức chiến trường đến giai điệu chạm trái tim
Trong căn nhà nhỏ ở phường Lê Thanh Nghị, thành phố Hải Phòng, nhạc sĩ Bùi Hăng Ry, nay đã ngoài 80 tuổi vẫn cẩn thận lưu giữ những bản nhạc đã theo ông suốt nhiều năm. Sức khỏe không còn như trước nhưng mỗi khi nhắc đến ca khúc “Cúc ơi”, ký ức về chiến tranh lại hiện lên rõ ràng trong tâm trí người lính năm nào. Ít ai nghĩ rằng, ca khúc đã lấy đi nước mắt của hàng triệu khán giả lại được viết chỉ trong một ngày. Nhưng để có được một ngày ấy là gần nửa thế kỷ ký ức chiến tranh lắng đọng trong lòng người nhạc sĩ.
Ông từng là chiến sĩ của Binh trạm Vận tải quân sự 14, làm nhiệm vụ giao liên, đưa bộ đội vào chiến trường và đón thương binh ra hậu phương. Những năm tháng ấy, ông sống giữa bom đạn Trường Sơn, chứng kiến từng đoàn xe nối nhau ra tiền tuyến, từng con đường được thanh niên xung phong ngày đêm giữ thông suốt.
Ngày 24/7/1968, khi nghe tin 10 nữ thanh niên xung phong hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc, ông cùng nhiều chiến sĩ vận tải đều lặng người. Dù thuộc hai lực lượng khác nhau nhưng bộ đội vận tải và thanh niên xung phong luôn sát cánh trên cùng một tuyến lửa. Người mở đường, người giữ đường để những chuyến xe không bị ngắt quãng. "Ký ức chiến tranh không bao giờ phai tàn", ông chia sẻ khi nhớ lại quãng thời gian ấy.
Năm 2006, trong một lần trở lại Đồng Lộc, cảm xúc năm xưa lại ùa về. Hôm ấy, tại khu tưởng niệm, ông được nghe bài thơ “Cúc ơi” của nhà thơ Yến Thanh. Những câu thơ mộc mạc, kể về cuộc điểm danh chỉ còn thiếu một người: "Cúc ơi! em ở đâu?/ Đất nâu lạnh lắm/ Da em xanh/ Áo em thì mỏng!" đã khiến người cựu chiến binh lặng đi. Hình ảnh cô gái thanh niên xung phong nằm lại dưới lòng đất, với nỗi xót xa được diễn tả bằng những câu chữ giản dị, đã trở thành mạch nguồn cảm xúc để ông viết nên ca khúc “Cúc ơi”.
Điều khiến ông day dứt nhất là khi đọc thêm về cuộc đời nữ liệt sĩ Hồ Thị Cúc. Trong số 10 cô gái Đồng Lộc, chị có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Câu chuyện ấy hòa cùng ký ức của chính ông, tạo nên nguồn cảm xúc mãnh liệt để những giai điệu cất lên.
Nhạc sĩ Bùi Hăng Ry cho biết: "Khi đọc bài thơ và tiểu sử chị Hồ Thị Cúc, cảm xúc cứ tự nhiên trào ra. Tôi chọn chất liệu dân ca Nghệ Tĩnh bởi đó là vùng đất của Đồng Lộc, là tiếng hát nặng nghĩa tình, rất hợp với câu chuyện của các chị". Ông cho biết, toàn bộ ca khúc được hoàn thành chỉ trong một ngày như thể những ký ức đã chờ sẵn để hóa thành âm nhạc.
Có lẽ cũng bởi được viết từ chính trải nghiệm của một người từng đi qua chiến tranh nên “Cúc ơi” không chỉ kể về một nữ liệt sĩ. Đó còn là tiếng gọi đồng đội, là tiếc thương cả một thế hệ thanh xuân đã nằm lại nơi tuyến lửa.
Khúc tưởng niệm sống mãi cùng tháng 7
Năm 2008, ca khúc “Cúc ơi” đoạt giải Nhì cuộc thi sáng tác ca khúc về "10 bông hoa trinh liệt Ngã ba Đồng Lộc" và được biểu diễn trong chương trình nghệ thuật kỷ niệm 40 năm Đồng Lộc. Từ đó đến nay, ca khúc được nhiều nghệ sĩ thể hiện trên các sân khấu lớn, trong các chương trình truyền hình và lễ tưởng niệm trên khắp cả nước. Năm 2018, NSƯT Tố Nga phát hành MV “Cúc ơi” nhân dịp kỷ niệm 50 năm Chiến thắng Đồng Lộc, đưa ca khúc đến gần hơn với công chúng.
Điều đặc biệt là dù được sáng tác cách đây gần hai thập kỷ, bài hát vẫn giữ nguyên sức lay động. Mỗi dịp 27/7, giai điệu ấy lại vang lên như một nén tâm nhang dành cho những người đã hy sinh.
Không có những hòa âm cầu kỳ, cũng không sử dụng ngôn từ hoa mỹ, “Cúc ơi” chạm đến trái tim người nghe bằng sự chân thành. Chất dân ca Nghệ Tĩnh len lỏi trong từng câu hát khiến nỗi đau trở nên gần gũi, mộc mạc mà ám ảnh.
"Mỗi lần nghe ai đó cất lên “Cúc ơi”, tôi nghĩ những đồng đội của mình, những cô gái Đồng Lộc vẫn đang được mọi người nhớ đến. Với tôi, mỗi bài hát về chiến tranh giống như một nén tâm nhang gửi tới những người đã khuất", nhạc sĩ Bùi Hăng Ry nói.
Không chỉ “Cúc ơi”, nhạc sĩ Bùi Hăng Ry còn có nhiều sáng tác về người lính như: Tìm em giữa Trường Sơn, Cây bàng Trường Sa, Tàu anh ra Trường Sa, Người lính trở về... Phần lớn đều bắt nguồn từ những năm tháng ông trực tiếp sống và chiến đấu trên các chiến trường. Sau khi rời quân ngũ, ông về công tác trong ngành đóng tàu tại Hải Phòng rồi nghỉ hưu, tiếp tục sáng tác về người lính và quê hương.
“Cúc ơi” không hùng tráng như những khúc hành quân, bài hát lặng lẽ nhắc mỗi người nhớ về sự hy sinh của 10 cô gái Đồng Lộc bằng tiếng gọi thân thương.
Mỗi mùa tri ân tháng 7, khi ca khúc ấy vang lên, người nghe không chỉ nhớ đến một nữ liệt sĩ hay 10 cô gái thanh niên xung phong, mà còn nhớ tới biết bao thế hệ đã gửi lại tuổi thanh xuân trên những cung đường Trường Sơn.