Những người giữ điệu hát trống quân ở Đường An
Giữa nhịp sống hiện đại, Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Ngọc Cục, xã Đường An (Hải Phòng) vẫn duy trì sinh hoạt đều đặn.
Gìn giữ hồn quê qua từng câu hát
Một buổi sáng cuối tuần, Nhà văn hóa thôn Ngọc Cục rộn ràng tiếng trống cùng những câu hát đối đáp của các thành viên Câu lạc bộ Hát trống quân. Dù phần lớn các thành viên đều đã ngoài 60 tuổi, nhưng ai cũng say sưa luyện tập, cùng nhau chỉnh sửa từng lời ca, nhịp hát để mỗi tiết mục thêm trọn vẹn.
Theo tư liệu dân gian, hát trống quân ở các làng Ngọc Cục, Tào Khê và Châu Khê thuộc xã Thúc Kháng trước đây (nay là xã Đường An), có từ xa xưa và phát triển mạnh vào cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Hát trống quân là dạng hát nói, hát kể theo niêm luật và thanh điệu bằng trắc. Các điệu hát trống quân chủ yếu là thể lục bát, song thất lục bát hay thất ngôn bát cú. Đây là loại hình diễn xướng dân gian gắn với đời sống lao động của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Trước đây, người hát đứng thành hai bên đối đáp qua tiếng trống. Cách làm trống cũng rất đặc biệt. Trên đám đất, người ta đào một hố sâu khoảng 50 - 60 cm rỗng hàm ếch, dưới đáy đổ vỏ ốc nhồi để khuyếch đại âm thanh. Trên miệng đặt một mâm gỗ bít cho thật khít, chôn hai chiếc cọc ở hai bên mâm và căng một sợi dây tết bằng lạt giang. Ở giữa sợi dây có một que gọi là quân trống, đầu dưới tì vào mặt mâm, đầu trên tì vào sợi dây.
Khi hát dùng dùi gỗ gõ lên dây, quân trống sẽ đánh vào mặt trống, âm thanh truyền xuống hố và tạo nên tiếng thùng thình, cách xa vẫn nghe thấy. Chính sự mộc mạc, gần gũi ấy đã tạo nên nét riêng của hát trống quân và giúp loại hình nghệ thuật này tồn tại qua nhiều thế hệ.
Theo ông Phạm Văn Xim, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Ngọc Cục, tuổi thơ của ông gắn với những đêm hội trăng rằm, khi người dân trong vùng tụ hội để hát giao duyên.
Tiếng trống, lời ca và những màn đối đáp thông minh đã trở thành ký ức đẹp, thôi thúc ông cùng nhiều người dành tâm huyết khôi phục, gìn giữ và bảo tồn bộ môn nghệ thuật này.
Từ sự trăn trở ấy, năm 2013, Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Ngọc Cục được thành lập. Đến nay, câu lạc bộ có 31 thành viên và duy trì sinh hoạt định kỳ hai buổi mỗi tháng. Năm 2016, hát trống quân được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, điều đó khiến những người yêu làn điệu hát trống quân có thêm động lực để gìn giữ, bảo tồn di sản.
Bảo tồn nghệ thuật truyền thống
Không chỉ lưu giữ những làn điệu cổ, các thành viên Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Ngọc Cục còn sáng tác lời mới để biểu diễn trong các lễ hội truyền thống, chương trình giao lưu văn hóa, văn nghệ và những sự kiện của địa phương. Nội dung các bài hát được bổ sung nhiều chủ đề gần gũi với cuộc sống như xây dựng nông thôn mới, ca ngợi quê hương, đất nước nhưng vẫn giữ nguyên lối hát đối đáp đặc trưng.
Bà Phạm Thị Đềm, thành viên Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Ngọc Cục cho biết mỗi lời ca mới đều được xây dựng trên nền làn điệu truyền thống. Người sáng tác phải am hiểu ca dao, tục ngữ, thể thơ lục bát, song thất lục bát và cách đối đáp của hát trống quân để vừa phản ánh hơi thở cuộc sống hiện đại, vừa giữ được bản sắc vốn có. Sau khi hoàn thành, các lời hát mới đều được ban chủ nhiệm cùng các thành viên góp ý, chỉnh sửa trước khi đưa vào biểu diễn.
Việc bảo tồn nghệ thuật hát trống quân ở xã Đường An còn không ít trăn trở khi phần lớn thành viên câu lạc bộ đều đã cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận còn hạn chế. Đây cũng là lý do địa phương chú trọng công tác truyền dạy và tạo điều kiện để nhiều người, nhất là thế hệ trẻ, tiếp cận loại hình nghệ thuật truyền thống này.
Ông Hoàng Văn Đắc, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Đường An cho biết địa phương luôn tạo điều kiện để câu lạc bộ duy trì sinh hoạt, tham gia các chương trình văn hóa, văn nghệ và lễ hội.
Xã đã phối hợp tổ chức một số lớp truyền dạy nghệ thuật hát trống quân cho học sinh khối THCS, giúp các em hiểu hơn về giá trị di sản văn hóa phi vật thể, qua đó bồi đắp tình yêu đối với nghệ thuật truyền thống ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục mở rộng không gian biểu diễn, tăng cường giao lưu giữa các câu lạc bộ diễn xướng dân gian, đồng thời khuyến khích các thành viên của câu lạc bộ sáng tác lời mới phù hợp với đời sống hiện đại. Đây được xem là những giải pháp quan trọng để hát trống quân không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục lan tỏa trong cộng đồng.
Trải qua bao thăng trầm của thời gian, làn điệu hát trống quân ở xã Đường An vẫn được nâng niu, gìn giữ bởi những con người luôn đau đáu với nghệ thuật truyền thống. Khi tiếng trống, lời ca tiếp tục vang lên trong mỗi buổi sinh hoạt, mỗi lớp truyền dạy, giá trị của hát trống quân sẽ còn được nối dài, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa của quê hương.