Tái hiện hình ảnh vùng đất, con người qua sách 'Cẩm La - Hồn đất tình người'

Gìn giữ ký ức về một làng quê

Cẩm La nằm ở vùng bãi bồi phía tây bắc huyện Tiên Lãng trước đây, nay thuộc xã Quyết Thắng, thành phố Hải Phòng. Được bao bọc bởi hai dòng sông Văn Úc và sông Mới, ngôi làng mang đặc trưng của vùng quê ven sông với những cánh đồng phù sa và nếp sinh hoạt gắn bó với sông nước qua nhiều thế hệ. Không gian tự nhiên ấy cũng là điểm khởi đầu cho cuốn địa chí “Cẩm La - Hồn đất tình người”.

Là người con của Cẩm La, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Ban dành gần 10 năm sưu tầm, đối chiếu và hệ thống tư liệu để thực hiện cuốn địa chí về làng Cẩm La. Công trình được thực hiện nhằm lưu giữ những tư liệu về lịch sử, văn hóa và con người của địa phương, góp thêm nguồn tham khảo cho việc tìm hiểu lịch sử và bản sắc của vùng đất này.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Ban (sinh năm 1955), có gần nửa thế kỷ công tác trong lĩnh vực giáo dục và giảng dạy đại học. Bên cạnh công việc chuyên môn, ông còn sáng tác văn học với bút danh Lam Bình, là hội viên Hội Nhà văn Hải Phòng và đã xuất bản nhiều tập thơ.

Nền tảng nghiên cứu khoa học cùng quá trình gắn bó lâu dài với quê hương là cơ sở để ông thực hiện công trình địa chí về làng Cẩm La.

Thời điểm cuốn sách hoàn thành cũng là lúc xã Tự Cường chuẩn bị hợp nhất với các xã Tiên Cường và Đại Thắng của huyện Tiên Lãng cũ để thành lập xã Quyết Thắng. Khi tên gọi của một đơn vị hành chính không còn, những ghi chép về lịch sử hình thành, địa danh, phong tục và ký ức cộng đồng càng có ý nghĩa như nguồn tư liệu lưu giữ diện mạo của ngôi làng ở giai đoạn cụ thể.

Trong lời tựa, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Thuận, nguyên Trưởng Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Hải Phòng nhận định cuốn sách tập hợp khá đầy đủ tư liệu về địa lý, lịch sử, văn hóa và con người Cẩm La. Theo ông, đây là nguồn tham khảo cho những người quan tâm đến lịch sử và văn hóa địa phương.

Theo chia sẻ của tác giả Nguyễn Tiến Ban, việc biên soạn gặp nhiều khó khăn do tư liệu thành văn về làng còn ít, nhiều thông tin chỉ được lưu giữ qua ký ức của các bậc cao niên. Vì vậy, ngoài những tư liệu đã được đối chiếu, kiểm chứng, cuốn sách cũng ghi nhận nhiều ký ức dân gian và được xác định là công trình địa chí mang tính mở, có thể tiếp tục được bổ sung trong quá trình nghiên cứu.

Phác họa diện mạo làng Cẩm La

Thay vì chỉ ghi chép theo trình tự lịch sử, cuốn sách tái hiện vùng đất Cẩm La từ nhiều lát cắt khác nhau, từ địa hình, địa danh đến đời sống văn hóa và con người.

Một trong những nội dung nổi bật là hệ thống địa danh truyền thống của làng. Những tên gọi như xóm Chùa, xóm Đình, xóm Cầu Kim, xóm Dưới Làng, xóm Cầu Vồng hay trại Cống Đầm không chỉ được xác định vị trí mà còn được lý giải về nguồn gốc hình thành, phản ánh quá trình khai phá vùng bãi bồi ven sông và sự hình thành các cụm dân cư. Cùng với đó là những địa điểm gắn bó với đời sống tinh thần của người dân như chùa Phúc Hưng, chợ La, Từ Chỉ Tảo Dân, Đường Miếu... góp phần phác họa không gian văn hóa của một làng quê Bắc Bộ.

Cuốn sách cũng lưu giữ nhiều nét văn hóa trong đời sống thường nhật. Những cách gọi quen thuộc như gọi "cổng" là "cúng", gọi "quả ổi" là "quả ủi", gọi cha mẹ là "thầy", "bu", hay những sản vật đặc trưng như rươi Bến Bùi, củ chát, khoai lang Đằng Đông được ghi lại như những dấu ấn của đời sống và ngôn ngữ địa phương. Những chi tiết nhỏ ấy giúp người đọc hình dung rõ hơn bản sắc của một cộng đồng cư dân ven sông.

Đan xen với những tư liệu về địa danh và phong tục là nhiều câu chuyện về con người Cẩm La qua các thời kỳ. Đó là câu chuyện về vị sư chùa Phúc Hưng trước năm 1945 vừa mở lớp dạy chữ Quốc ngữ, vừa bí mật tham gia hoạt động cách mạng; người dân tự nguyện gìn giữ đồ thờ tự của làng trong những năm chiến tranh. Hay những bức thư từ chiến trường của người con Cẩm La được lưu giữ như một phần ký ức của nhiều gia đình.

Tác giả cũng giới thiệu tư liệu về một số nhân vật tiêu biểu của quê hương như liệt sĩ Nguyễn Văn Bần, Phạm Văn Sinh, bác sĩ Phạm Huy Huân, cụ Nguyễn Văn Khúc…

Không chỉ nhìn về quá khứ, phần cuối cuốn sách còn dành dung lượng để đề cập những đổi thay của Cẩm La trong giai đoạn hiện nay. Từ thực tế của địa phương, tác giả đặt ra một số vấn đề về chất lượng nguồn nhân lực, việc học tập của thế hệ trẻ và yêu cầu đổi mới tư duy sản xuất trong quá trình phát triển nông thôn.

Những địa danh, câu chuyện, phong tục hay ký ức được ghi lại trong “Cẩm La - Hồn đất tình người” không chỉ giúp nhận diện diện mạo của một làng quê vùng cửa sông Văn Úc mà còn cho thấy giá trị của công tác sưu tầm, lưu giữ tư liệu địa phương. Đó cũng là cách để ký ức về một vùng đất được tiếp nối cùng sự phát triển của đời sống hôm nay.

HÀ LINH