Độc đáo di vật đá cổ đền Xưa
Tại di tích đền Xưa ở xã Tuệ Tĩnh (Hải Phòng) còn lưu giữ di vật đá độc đáo từ thời hậu Lê mang giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật đặc sắc.
Dấu ấn di tích
Đền Xưa nằm trong cụm di tích quốc gia đặc biệt: đền Xưa, chùa Giám, đền Bia. Đền được dựng ở vị trí trung tâm làng Xưa (nay là thôn Nghĩa Phú). Đền có kiến trúc kiểu chữ Nhị gồm 5 gian tiền tế và 3 gian hậu cung. Đây là nơi thờ Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh - người có nhân cách cao thượng, cả cuộc đời gắn bó với đạo Phật và nền y dược dân tộc.
Đền Xưa được khởi dựng chính xác năm nào, đến nay chưa có tài liệu ghi chép. Tuy nhiên, căn cứ vào kết cấu kiến trúc, họa tiết hoa văn trang trí, các di vật cổ hiện còn tại di tích có thể nhận định ngôi đền được xây dựng vào thời hậu Lê, khoảng thế kỷ XVII. Trong đó, di vật đá gồm: sập đá, chân tảng đá hoa sen, nghê đá là những cổ vật độc đáo được gìn giữ đến tận bây giờ.
Hai chân tảng đá hoa sen trước tòa tiền tế có hình vuông, kích thước 84 cm, đường kính hoa sen 60 cm, xung quanh mặt có chạm nổi 16 cánh sen. Theo một số nghiên cứu, họa tiết 16 cánh có từ thời Lý song cánh sen ở đây không còn gai góc, mũi nhọn mà mềm mại, nhẹ nhàng. Vì thế, chân tảng đá hoa sen ở đền Bia có họa tiết tương đồng với văn hóa thời hậu Lê hơn.
Tại đền Xưa có 2 con nghê đá nhưng bị kẻ gian lấy cắp nên hiện nay chỉ còn lại 1 con. Đây là linh vật linh thiêng, thường đặt ở nơi thờ tự, tượng trưng cho sự dũng mãnh, lòng trung thành và quyền uy. Nghê đá dài 64 cm, cao 33 cm, rộng 17 cm là kích thức tiêu chuẩn, phổ biến trong giai đoạn thế kỷ XVII, XVIII.
Di vật đá ấn tượng ở đền Xưa là 2 sập đá cổ để dâng lễ vật trong dịp lễ hội. Sập đá cao 30 cm, dài 174 cm, rộng 110 cm. Phần mặt là đá xanh nguyên khối, trơn. Mép trên của mặt sập chạm cong hình vỏ măng, tiếp đến là đường diềm giật ba cấp.
Tiếp dưới là đường diềm lá sòi có mũi chỉ xuống, viền cánh lượn vài ba cung tròn rồi kết thúc bằng hai vân xoắn ở trong lòng. Hàng thứ ba được chia thành các ô hộc ken nhau, ô lớn chạm bông sen, ô nhỏ chạm cúc mãn khai cách điệu. Các đường chia ô khá lớn, cao với hai đường chỉ chìm ở mép nhằm tránh sự khô cứng. Nhờ các đường chia này đã đẩy hình tượng sen, cúc vào sâu hơn, tạo giá trị điêu khắc rõ rệt và khác biệt.
Tiếp dưới là đường diềm kiểu lá sòi với mũi hướng thượng để đối xứng với diềm trên. Cuối cùng là chân sập thể hiện dưới dạng chân quỳ dạ cá. Ở các góc là hai vân xoắn lớn cân xứng. Dạ cá được chạm nổi các cụm vân xoắn mà trung tâm là hoa cúc với các tia sáng dạng đao mác bay chéo ra hai bên. Hình tượng này tượng trưng cho nguồn ánh sáng linh thiêng như mặt trời và các tia sáng giống sấm chớp, thể hiện ước vọng cầu phồn thực của cư dân nông nghiệp xưa.
Gìn giữ và bảo vệ
Theo nhà sử học Tăng Bá Hoành, sập đá (còn gọi là thạch sàng) thường gắn với nghi thức cúng tế lộ thiên tại các đàn tế, văn chỉ từ cổ xưa. Di vật đá cổ đền Xưa không chỉ giúp xác định thời điểm xây dựng di tích mà còn mang nhiều giá trị, thể hiện nghệ thuật điêu khắc tinh xảo với những nét đặc trưng, khác biệt của thời hậu Lê. Đến nay, những di vật đá trên vẫn được gìn giữ, bảo tồn gần như nguyên vẹn, tạo nét đẹp riêng có của đền Xưa so với những di tích thờ tự khác trên địa bàn thành phố.
Không chỉ là những hiện vật có niên đại hàng trăm năm, các di vật đá ở đền Xưa còn phản ánh trình độ chế tác đá, tư duy thẩm mỹ và đời sống tinh thần của người Việt thời hậu Lê. Các hình tượng, như: hoa sen, hoa cúc, lá sòi đến nghê đá, chân quỳ dạ cá đều chứa đựng những quan niệm về tín ngưỡng của nền văn minh lúa nước.
Bà Phạm Thị Dừa, thủ nhang đền Xưa cho biết: “Du khách đến đền Xưa chiêm bái đều ấn tượng với sập đá, chân tảng đá hoa sen trước tòa tiền tế. Còn nghê đá cổ, sau khi bị mất 1 con đã được cất giữ cẩn thận. Các di vật này là chứng tích đi cùng di tích theo năm tháng và làm giàu thêm giá trị di tích”.
Những di vật đá cổ tại đền Xưa là nguồn tài nguyên văn hóa đặc sắc để các nhà nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu về nghệ thuật văn hóa, kiến trúc thời hậu Lê. Việc bảo tồn, gìn giữ là trách nhiệm, thể hiện sự trân trọng giá trị di sản mà cha ông để lại.