Đánh thức sức sống chợ quê trong du lịch hiện đại

Tuy nhiên, để chợ quê thực sự "sống" và trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, cần có thêm những cách làm mới.

Gợi ký ức, tạo trải nghiệm

Cuối tháng 7 vừa qua, Chợ quê thời Mạc lần thứ IV năm 2026 với chủ đề “Chợ quê giữa lòng di tích” diễn ra tại di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ các vua triều Mạc (xã Kiến Hưng), thu hút đông đảo người dân, du khách. Với 50 gian hàng giới thiệu hàng trăm sản phẩm OCOP, đặc sản, nông sản tiêu biểu của Hải Phòng sau sáp nhập cùng các hoạt động như chèo, hát đúm, múa rối nước, phiên chợ tạo nên không gian đậm sắc màu làng quê Bắc Bộ.

Trước đó, Chợ quê làng Vẻn trong khuôn khổ Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân (phường An Biên) cũng gây ấn tượng khi tái hiện không gian phiên chợ Bắc Bộ gắn với vùng đất An Biên xưa, kết hợp giới thiệu ẩm thực, sản vật địa phương với nghệ thuật dân gian và các trò chơi truyền thống.

Tại Lễ hội chùa Thanh Mai năm 2026 (phường Nguyễn Trãi), chợ quê mang đến nhiều trải nghiệm thú vị như làm bánh đậu xanh, bánh bạc đầu và quay mật ong cùng các nghệ nhân.

Điểm chung của các mô hình là khai thác giá trị văn hóa của chợ quê. Nếu Chợ quê thời Mạc gắn với không gian di tích, quảng bá sản phẩm OCOP và nông sản địa phương thì Chợ quê làng Vẻn nổi bật với ẩm thực, nghệ thuật dân gian. Còn chợ quê tại lễ hội chùa Thanh Mai tạo dấu ấn bằng các hoạt động trải nghiệm gắn với làng nghề.

Tiến sĩ Hoàng Văn Kể, Chủ tịch Hội đồng Mạc tộc Hải Phòng, Trưởng Ban tổ chức Chợ quê thời Mạc cho biết, đây không chỉ là hoạt động văn hóa thường niên mà còn là cầu nối giữa di sản với phát triển kinh tế nông thôn. Qua 4 lần tổ chức, mô hình từng bước trở thành điểm hẹn của người dân, du khách khi về vùng đất Dương Kinh, góp phần quảng bá nông sản, sản phẩm OCOP và văn hóa địa phương.

Cần thêm những cách làm mới

Từ lâu, chợ quê làng Việt được tổ chức theo chu kỳ cố định, trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi người dân mua bán, gặp gỡ và gìn giữ phong tục. Chính tính định kỳ tạo nên sức sống bền vững cho chợ quê, giúp mô hình này vượt lên vai trò đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa.

Hiện nay, phần lớn các phiên chợ quê chỉ diễn ra trong thời gian lễ hội. Khi sự kiện kết thúc, không gian chợ và các hoạt động trải nghiệm cũng khép lại. Nhiều hoạt động vẫn thiên về phục dựng, trình diễn nên chưa khai thác hết giá trị của mô hình.

Chị Hoàng Thu Huyền ở phường An Biên cho biết chợ quê làng Vẻn ngày càng được đầu tư với nhiều gian hàng và hoạt động văn hóa hơn. Tuy nhiên, để hấp dẫn trẻ em và du khách, cần tăng thêm các trải nghiệm trực tiếp như làm bánh, đan lát, gói bánh, giã gạo, kéo lưới hay các trò chơi dân gian gắn với đời sống miền biển.

Thực tế, việc duy trì một không gian chợ quê hoạt động thường xuyên không đơn giản. Trước đây, Trường Thành Farm (xã An Trường) từng xây dựng khu lán tre, bố trí các gian hàng giới thiệu nông sản, sản vật quê nhằm tạo điểm nhấn cho không gian đồng quê. Tuy nhiên, do không tổ chức định kỳ, thiếu người bán và các hoạt động trải nghiệm đi kèm, nhiều gian hàng dần thưa vắng, hiệu quả khai thác cũng giảm.

Theo Tiến sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Thu Hạnh, Chủ tịch Liên hiệp khoa học phát triển du lịch bền vững, trong bối cảnh du lịch ngày càng coi trọng trải nghiệm, điều quan trọng không chỉ là địa phương có tài nguyên gì mà còn là cách tạo ra sản phẩm khác biệt để thu hút du khách. Với chợ quê, không chỉ tái hiện không gian truyền thống mà cần bổ sung các trải nghiệm gắn với sản phẩm địa phương, nghề truyền thống và nhu cầu của du khách hôm nay.

Ông Nguyễn Đình Chỉnh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Hải Phòng cho rằng chợ quê là một thành tố quan trọng của văn hóa làng Việt. Việc phục dựng là cần thiết, nhưng nếu muốn trở thành sản phẩm du lịch thì phải tránh cách làm mang tính trình diễn. Phiên chợ cần tạo được không khí mua bán, sinh hoạt chân thực để du khách trở thành một phần của không gian, thay vì chỉ đến tham quan, chụp ảnh.

Từ thực tế đó, việc tổ chức các phiên chợ quê định kỳ tại khu du lịch sinh thái, không gian văn hóa, bảo tàng hoặc tuyến phố đi bộ có thể mở ra hướng khai thác mới. Khi có sự tham gia thường xuyên của nghệ nhân, làng nghề, hộ sản xuất địa phương cùng các hoạt động ẩm thực, trải nghiệm văn hóa, chợ quê sẽ trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần bảo tồn giá trị văn hóa bản địa, mở rộng đầu ra cho sản phẩm địa phương và thúc đẩy phát triển kinh tế cộng đồng bền vững.

HÀ LINH