Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số

Ngày 27/8, tại Hà Nội, Báo Nhân Dân tổ chức Hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số”.

Số liệu từ Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) cho thấy, năm 2025, doanh thu tiền sử dụng tác quyền đạt hơn 424,3 tỷ đồng, tăng 8%; trong đó riêng từ website và ứng dụng số đạt gần 298 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy tài sản trí tuệ trên môi trường số đang ngày càng trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng cũng đi kèm nguy cơ thất thoát bản quyền nếu quyền sở hữu không được xác định rõ ràng.

Theo Tiến sĩ Phan Văn Hùng, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, trong môi trường số, nội dung có thể bị sao chép, phát tán rất nhanh, bị gỡ ở nơi này lại xuất hiện ở nơi khác.

"Nếu cơ chế bảo vệ vẫn phản ứng theo từng vụ việc trong khi vi phạm diễn ra bằng công nghệ ở quy mô lớn thì chúng ta khó theo kịp thực tiễn. Thể chế cần đi trước một bước, vừa bảo đảm quản lý, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, loại bỏ tư duy ‘không quản được thì cấm’”, Tiến sĩ Phan Văn Hùng nêu vấn đề.

Từ góc độ lập pháp, Tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho rằng, để một hệ thống AI có thể học các mẫu, cấu trúc ngữ pháp, phong cách nghệ thuật và logic giải quyết vấn đề, cần khối lượng dữ liệu đầu vào rất lớn.

Quá trình thu thập dữ liệu tự động từ Internet và huấn luyện mô hình đặt ra câu hỏi việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện AI mà không xin phép, không trả tiền có cấu thành hành vi xâm phạm quyền tác giả hay không.

Một vấn đề khác là tác phẩm văn học, nghệ thuật, mã nguồn phần mềm hoặc giải pháp kỹ thuật do AI tạo ra có được bảo hộ hay không và nếu được bảo hộ, chủ sở hữu hợp pháp là nhà phát triển thuật toán, người sử dụng câu lệnh hay chính hệ thống AI.

Tiến sĩ Hoàng Minh Hiếu cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường hiệu quả thực thi các quy định hiện hành và bảo đảm nguồn lực để quy định đi vào đời sống.

Tại hội thảo, các diễn giả đề xuất nhiều giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn phát triển văn hóa số. Đáng chú ý là đề xuất khẩn trương hiện thực hóa Nghị định số 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số nhằm thiết lập hệ thống quản lý, bảo vệ bản quyền số liên thông quốc gia và sàn giao dịch bản quyền số minh bạch, qua đó xác định rõ ai sở hữu, ai có quyền sử dụng và dòng tiền đi về đâu.

Ông Phạm Văn Tài, Tạp chí Sở hữu Trí tuệ và Sáng tạo, dẫn chứng vụ việc của BH Media để chỉ ra những “điểm mờ” bị các đơn vị lạm dụng nhằm khai thác bất hợp pháp tác quyền âm nhạc trên các nền tảng mạng xã hội.

Theo ông Phạm Văn Tài, có 3 khoảng trống dẫn đến vi phạm, gồm khoảng trống kỹ thuật khi hệ thống Content ID nhận diện dựa trên so khớp âm thanh nhưng không thẩm định tính hợp pháp của việc đăng ký; khoảng trống pháp lý và khoảng trống thực thi khi một kênh nhỏ hoặc nghệ sĩ độc lập gần như không đủ nguồn lực theo đuổi khiếu nại dài hơi.

“Muốn khơi thông điểm nghẽn của văn hóa số, chúng ta không chỉ cần một cơ chế để bảo vệ quyền, mà cần một hạ tầng để quyền được định danh, được kết nối, được giao dịch và tạo ra giá trị”, ông Phạm Văn Tài nói.

Theo ông Phạm Văn Tài, cần một nền tảng trung gian kết nối người có quyền - người sử dụng - tổ chức đại diện - công nghệ - cơ quan quản lý, hướng tới biến quyền thành tài sản có thể khai thác và hình thành thị trường quyền hợp pháp trên môi trường số.

Cùng quan điểm, ông Bùi Minh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị, nhà sáng lập Công ty cổ phần Công nghệ Dipnet giới thiệu giải pháp ứng dụng công nghệ chuỗi khối (blockchain) để định danh số cho tác phẩm, tự động hóa việc rà quét và phân phối doanh thu bản quyền trực tiếp tới nhà sáng tạo theo thời gian thực.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Quản Tuấn An, Trưởng Phòng Quản lý và hợp tác quốc tế, Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất các giải pháp xây dựng thị trường quyền tác giả, quyền liên quan minh bạch, hiệu quả và thích ứng với môi trường số.

“Yêu cầu đặt ra đối với hoạt động tập thể quyền tác giả, quyền liên quan trong giai đoạn tới không chỉ là tiếp tục nâng cao năng lực của từng tổ chức quản lý tập thể, mà cần từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý, hạ tầng thông tin để hình thành thị trường cấp phép quyền tác giả, quyền liên quan minh bạch, thuận lợi và có khả năng thích ứng với sự phát triển của môi trường số”, ông Quản Tuấn An nêu rõ.

Theo đó, cần chuẩn hóa trách nhiệm giải trình của tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan (CMO) đối với cơ quan nhà nước có thẩm quyền; xác định quản trị dữ liệu của CMO là nghĩa vụ pháp lý cốt lõi, không chỉ là yêu cầu kỹ thuật nội bộ.

Đối với hợp tác quốc tế, cần xây dựng cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc CMO Việt Nam ký kết và thực hiện thỏa thuận đại diện đối ứng với CMO nước ngoài; đồng thời thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp về tiền bản quyền đối với tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình hoặc chương trình phát sóng do CMO quản lý.

TT (tổng hợp)