Cân bằng dinh dưỡng đồng hành cùng trẻ vị thành niên

Bệnh lý dinh dưỡng thường gặp

Dù đã 12 tuổi, cháu Ng.V.T. con chị Nguyễn Thị Thanh ở xã Khúc Thừa Dụ chỉ nặng khoảng 24kg. Lo lắng trước tình trạng con nhiều năm không có dấu hiệu tăng trưởng rõ rệt, gia đình từng đưa cháu đến một số cơ sở y tế thăm khám. Các bác sĩ nhận định cháu bị suy dinh dưỡng thể thấp còi, cần cải thiện chế độ ăn và bổ sung đầy đủ dưỡng chất.

Tuy nhiên, việc cải thiện dinh dưỡng cho cháu T. không dễ dàng. Theo chị Thanh, cháu V. rất biếng ăn, mỗi bữa chỉ ăn khoảng một bát cơm nhỏ, lượng thức ăn kèm theo cũng không đáng kể. Đặc biệt, cháu không thích rau xanh và thường từ chối nhiều món ăn gia đình chuẩn bị.

Chiều ngược lại, anh Trần Văn Cương ở phường Hồng Bàng lại lo lắng về tình trạng thừa cân, béo phì và những dấu hiệu phát triển sớm ở con gái. Sinh năm 2016, hiện cháu đã nặng hơn 60kg, cao cũng vượt trội so với nhiều bạn cùng trang lứa. Cháu bắt đầu xuất hiện một số biểu hiện của tuổi dậy thì khiến gia đình càng thêm lo lắng.

Theo anh Cương, con gái đặc biệt yêu thích đồ ăn nhanh, đồ chiên rán, trà sữa và các loại thực phẩm, đồ uống nhiều đường. Dù gia đình cố gắng hạn chế, việc kiểm soát chế độ ăn của trẻ không dễ dàng.

Hai trường hợp trên cho thấy sự đối lập rõ nét trong các vấn đề dinh dưỡng ở trẻ vị thành niên. Một trẻ thiếu năng lượng, biếng ăn, thấp còi. Một trẻ lại dư thừa năng lượng, thừa cân và có dấu hiệu phát triển sớm. Đây là những biểu hiện của “gánh nặng kép” về dinh dưỡng, khi suy dinh dưỡng và thừa cân, béo phì cùng tồn tại trong cộng đồng.

Không chỉ ảnh hưởng đến vóc dáng, tình trạng dinh dưỡng không hợp lý trong giai đoạn này còn có thể tác động lâu dài đến sức khỏe. Trẻ suy dinh dưỡng, thiếu vi chất dễ chậm tăng trưởng chiều cao, suy giảm sức đề kháng. Trong khi thừa cân, béo phì làm gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, gan nhiễm mỡ, tăng huyết áp, đái tháo đường và các vấn đề tâm lý.

Kết quả một nghiên cứu quy mô toàn quốc thực hiện từ tháng 1/2024 đến tháng 6/2025 trên 43.505 trẻ từ 6 - 17 tuổi cho thấy 3,9% số trẻ bị thấp còi, 5,1% gầy, trong khi 20,7% thừa cân và 11,4% béo phì. Tính chung, có tới 39,5% trẻ được khảo sát gặp ít nhất một dạng vấn đề về dinh dưỡng.

Cân bằng dinh dưỡng

Theo bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Thị Thanh Loan, phụ trách Khoa Dinh dưỡng (Bệnh viện Nhi Hải Phòng), tuổi vị thành niên là giai đoạn quan trọng đối với quá trình phát triển thể chất. Đây cũng là thời điểm trẻ có nhiều thay đổi về tâm sinh lý, vì vậy dinh dưỡng cần được quan tâm đúng mức, không chỉ để kiểm soát cân nặng mà còn bảo đảm tốc độ tăng trưởng chiều cao và sự phát triển toàn diện.

Một trong những sai lầm phổ biến của phụ huynh là quá chú trọng vào cân nặng mà quên theo dõi chiều cao và tốc độ phát triển của trẻ. Có trẻ nhìn bên ngoài đầy đặn nhưng lại thiếu một số vi chất cần thiết. Ngược lại, trẻ có cân nặng không quá thấp nhưng chiều cao lại chậm tăng. Vì vậy, cha mẹ cần theo dõi đồng thời cân nặng, chiều cao, thể trạng và những thay đổi bất thường của trẻ.

Trẻ vị thành niên cần được cung cấp đầy đủ các nhóm chất gồm chất bột đường, chất đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất. Trong đó, canxi, vitamin D, sắt, kẽm có vai trò quan trọng đối với phát triển xương, tạo máu, cơ bắp và quá trình tăng trưởng.

Bữa ăn của trẻ cần đa dạng thực phẩm, ưu tiên thực phẩm tươi như thịt nạc, cá, trứng, sữa và các sản phẩm từ sữa, các loại đậu, rau xanh, trái cây và ngũ cốc. Với trẻ thừa cân, cần hạn chế đồ ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn, bánh kẹo, trà sữa, nước ngọt có đường và các thực phẩm giàu năng lượng nhưng ít giá trị dinh dưỡng. Ngược lại, trẻ suy dinh dưỡng cần được đánh giá nguyên nhân và xây dựng khẩu phần phù hợp thay vì chỉ đơn thuần ép ăn hoặc bổ sung sản phẩm dinh dưỡng một cách tùy tiện.

Dinh dưỡng cũng cần đi cùng vận động và giấc ngủ. Trẻ vị thành niên nên duy trì ít nhất 60 phút hoạt động thể lực mỗi ngày thông qua các môn thể thao phù hợp như bơi, chạy, bóng rổ, đạp xe hoặc các bài tập tăng cường cơ bắp. Hạn chế thời gian sử dụng điện thoại, máy tính, tivi và xây dựng thói quen ngủ nghỉ hợp lý cũng góp phần hỗ trợ quá trình tăng trưởng.

Chăm sóc tâm lý là yếu tố không thể bỏ qua. Theo các bác sĩ, ở tuổi vị thành niên, trẻ rất nhạy cảm với ngoại hình và dễ chịu tác động từ những hình mẫu trên mạng xã hội. Vì vậy, cha mẹ không nên chê bai, chỉ trích cân nặng hay ép trẻ giảm cân, cũng không nên ép ăn khi trẻ không muốn. Thay vào đó, cần đồng hành, lắng nghe và giúp trẻ hình thành nhận thức đúng về sức khỏe.

Phụ huynh lưu ý không nên tự ý mua thuốc giảm cân, sản phẩm tăng chiều cao hay thực phẩm chức năng cho trẻ khi chưa có chỉ định chuyên môn. Khi trẻ biếng ăn kéo dài, chậm tăng trưởng, tăng cân nhanh hoặc xuất hiện những dấu hiệu phát triển bất thường, gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá và tư vấn.

Dinh dưỡng cho trẻ vị thành niên không phải là một chế độ ăn kiêng ngắn hạn mà là xây dựng một lối sống lành mạnh, bền vững. Can thiệp sớm sẽ giúp trẻ phát triển tốt về thể chất, đồng thời góp phần phòng ngừa các bệnh mạn tính không lây nhiễm khi trưởng thành.

PHẠM THANH