Rặng duối cổ nơi các tướng buộc ngựa dự Hội nghị Bình Than
Cụm duối cổ ở xã Hợp Tiến (Hải Phong) tương truyền là nơi các vương hầu, quan lại, tướng soái cao cấp buộc ngựa khi về dự Hội nghị Bình Than, bàn kế sách chống quân Nguyên Mông xâm lược lần hai.
Chứng nhân lịch sử
Cụm duối cổ nằm ở đống Khoai Lợ, xóm 3, thôn Trần Xá, trước đây là thôn Trần Xá, xã Nam Hưng, huyện Nam Sách, nay là xã Hơp Tiến, thành phố Hải Phòng.
"Mùa đông, tháng 10, vua ngự ra Bình Than đóng ở vụng Trần Xá họp vương hầu và trăm quan, bàn kế sách công thủ và chia nhau đóng giữ nhưng nơi hiểm yếu. Lấy Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư làm Phó Đô tướng quân” - sách Đại Việt sử ký toàn thư viết.
Như vậy, Trần Xá là địa danh cổ. Bình Than được nhắc đến nằm cạnh sông Lục Đầu chảy qua Nam Sách. Qua khảo cứu của các nhà sử học, "vụng Trần Xá" được nhắc đến chỉ duy nhất có ở đây, địa danh Trần Xá không xuất hiện ở các vùng lân cận. Vụng nước nằm cạnh sông, thuận tiện cho giao thông đường thủy vốn rất phổ biến và phát triển thời Trần.
Vua còn ban tên "Trần Xá Loan" cho xóm Chằm - là nơi có rặng duối cổ thụ mà các vương hầu, quan lại, tướng soái cấp cao buộc ngựa lúc về dự Hội nghị Bình Than.
Cụm duối ngày nay vẫn nằm trên đống Khoai Lợ, vốn khi xưa là gò đất cao, nhưng sau nhiều thế kỷ, độ cao đã hạ thấp, bằng với mặt ruộng và các nhà dân trong xóm.
Cụm duối cổ gồm 3 cây cổ thụ, 2 trong số đó đã được công nhận Cây di sản Việt Nam. Cây còn lại nhỏ hơn, bên cạnh có một tấm bia cổ và một số ngôi mộ của dòng họ Nguyễn Khắc. Văn bia đã được dịch, nội dung là các học trò ghi ơn một người thầy trong dòng họ Nguyễn Khắc đã có công dạy dỗ vào thế kỷ XIX. Rất có thể cây duối cạnh các ngôi mộ của dòng họ Nguyễn Khắc là cây thuộc thế hệ sau nên chưa được công nhận Cây di sản. Tuy vậy, đường kính thân cây cũng khá lớn, ít thấy ở những nơi khác.
Hai cây duối lớn được công nhận Cây di sản được bảo tồn trong một khuôn viên rộng có tường bao, do người dân đóng góp xây dựng.
Duối là loài cây sinh trưởng chậm, nhưng đường kính gốc mỗi cây ở đây khoảng một mét, cao khoảng 10 mét và trổ nhiều cành lá sum suê. Tán lá dày và xanh mướt, cho thấy các cây duối được bảo tồn tốt và vẫn đang sinh trưởng, phát triển mạnh.
Cụ Nguyễn Khắc Nhiên, 91 tuổi ở thôn Trần Xá cho biết từ thời cha ông của cụ nói rằng rặng duối đã có ở đây rồi. Không chỉ là nơi buộc ngựa của các công hầu, khanh tướng Đại Việt mà còn là nơi các quan lại ngồi nghỉ ngơi, do đây là gò đất cao, thoáng đãng. Cách đó khoảng 200 mét theo đường chim bay là dòng Lục Đầu (đoạn chảy qua đây có tên Kinh Thầy, tên khác là Sài Giang hoặc Cổ Châu).
Sông Lục Đầu có vị trí chiến lược quan trọng trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ ở lần xâm lược thứ nhất (1258) và quân Nguyên Mông xâm lược lần hai, lần ba vào các năm 1285, 1288.
Làm giàu thêm di sản chiến thắng của quân dân Đại Việt
Sách "Lịch sử Đảng bộ và nhân dân xã Nam Hưng", do Nhà xuất bản Hải Phòng phát hành năm 2005 có ghi: "Cuối thế kỷ thứ XIII trên bãi bồi của sông Kinh Thầy thuộc địa phận Trần Xá đã diễn ra Hội nghị Bình Than, đây là hội nghị lịch sử của các vương hầu bá quan nhà Trần, do vua Trần Nhân Tông trực tiếp lãnh đạo (tháng 11/1282) để bàn kế sách đánh quân Nguyên Mông xâm lược lần thứ hai...
Vinh dự cho nhân dân Trần Xá, trực tiếp là bà con xóm Chằm được phục vụ Hội nghị, nhất là việc ăn nghỉ, đi lại của các bá quan văn võ nhà Trần. Cái tên Trần Xá Loan mà nhà Trần ban tặng cho xóm Chằm và hai cây duối cổ thụ các tướng Trần buộc ngựa ở nơi đây đã chứng minh điều đó".
Hội nghị Bình Than được ví như một sự kiện báo hiệu cơn bão chiến tranh đang đến gần. Những quyết định và sự chuẩn bị từ thời điểm ấy đã góp phần tạo nên sức mạnh để quân dân Đại Việt bước vào cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông năm 1285 và 1288.
Trước một đội quân hung hãn và thiện chiến số một thế giới từng chinh phục từ Á sang Âu vào thời điểm đó, vua Trần Nhân Tông đã chủ động triệu tập Hội nghị Bình Than để bàn bạc, chuẩn bị lực lượng và tìm cách bảo vệ Đại Việt, vào tháng 10 năm Nhâm Ngọ (1282).
Thành phần dự hội nghị khi đó gồm các vương hầu, quan lại, tướng soái cấp cao.
Ngoài các tướng lĩnh và quan lại được triệu tập, sử chép còn có Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản cũng đến xin vào họp. Do mới 16 tuổi và không thuộc thành phần, Trần Quốc Toản không được vào dự. Sau này, Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản được khắc họa qua hình ảnh lá cờ thêu 6 chữ vàng "Phá cường địch, báo hoàng ân", khi vị vương hầu trẻ tuổi này dẫn đầu một đội quân xung trận và anh dũng hy sinh.
Ngày nay, người dân Trần Xá vẫn kể cho con cháu nghe về rặng duối buộc ngựa của các tướng lĩnh thời Trần với giọng đầy tự hào, xúc động. Rặng duối cổ có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống của họ và là minh chứng quan trọng trong di sản chiến thắng của quân và dân Đại Việt trong kháng chiến chống quân xâm lược ở thế kỷ XIII.