Đi tìm Chí Linh bát cổ
Trong thư tịch xưa, vùng đất Chí Linh từng được lưu dấu bằng 8 di tích mang những cái tên đầy chất cổ kính "bát cổ": Trạng nguyên cổ đường, Tiều Ẩn cổ bích, Dược Lĩnh cổ viên, Nhạn Loan cổ độ, Thượng Tể cổ trạch, Chí Linh cổ thành, Vân Tiên cổ động và Tinh Phi cổ tháp. Hơn hai thế kỷ trôi qua, có nơi vẫn hiện hữu, có nơi chỉ còn dấu tích, có nơi gần như chìm vào quên lãng. Đi tìm Bát cổ cũng là đi tìm một Chí Linh trong ký ức.
Trong thư tịch xưa, vùng đất Chí Linh từng được lưu dấu bằng 8 di tích mang những cái tên đầy chất cổ kính "bát cổ": Trạng nguyên cổ đường, Tiều Ẩn cổ bích, Dược Lĩnh cổ viên, Nhạn Loan cổ độ, Thượng Tể cổ trạch, Chí Linh cổ thành, Vân Tiên cổ động và Tinh Phi cổ tháp. Hơn hai thế kỷ trôi qua, có nơi vẫn hiện hữu, có nơi chỉ còn dấu tích, có nơi gần như chìm vào quên lãng. Đi tìm Bát cổ cũng là đi tìm một Chí Linh trong ký ức.
Một tấm bia đá đặt ở Linh Khê, nay thuộc xã Trần Phú là điểm bắt đầu thích hợp nhất cho hành trình tìm về Chí Linh bát cổ.
Bia được dựng năm Nhâm Tuất, niên hiệu Gia Long, tức năm 1802. Trên 4 mặt bia khắc 8 bài thơ vịnh tám dấu tích cổ của huyện Chí Linh xưa. Mỗi tên gọi không chỉ xác định một địa điểm mà còn gợi mở một câu chuyện về đất và người.
Đó là Trạng nguyên cổ đường, gắn với nền nhà học của Mạc Đĩnh Chi ở An Ninh; Tiều Ẩn cổ bích, bức tường cổ quanh nơi ở ẩn của Chu Văn An; Dược Lĩnh cổ viên, vườn thuốc trên núi Dược Sơn; Nhạn Loan cổ độ, bến qua sông gắn với vùng Lục Đầu; Thượng Tể cổ trạch, nhà cũ của Thượng tể Trần Quốc Chẩn; Chí Linh cổ thành, thành cổ về sau mang tên Phao Sơn; Vân Tiên cổ động ở không gian chùa Huyền Thiên và Tinh Phi cổ tháp, tháp mộ của nữ tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ.
Điều thú vị là Bát cổ không phải danh sách những thắng cảnh đẹp nhất Chí Linh theo cách hiểu hôm nay. Tám dấu tích đại diện cho những không gian rất khác nhau: nhà dạy học, nơi ở, chốn ẩn cư, vườn thuốc, bến đò, thành trì, động chùa và tháp mộ.
Đặt cạnh nhau, chúng tạo thành lát cắt về đời sống văn hóa, giáo dục, quân sự, tín ngưỡng và cảnh quan của Chí Linh nhiều thế kỷ trước. Có lẽ vì thế, càng tìm hiểu càng thấy Bát cổ không chỉ nằm ở tám địa danh. Nó nằm trong cách người xưa nhìn nhận và ghi nhớ một vùng đất.
Từ tấm bia cổ, hành trình có thể bắt đầu ở Dược Sơn.
Ngày nay, giữa không gian Di sản thế giới Côn Sơn - Kiếp Bạc, ít người biết nơi đây từng có một “vườn thuốc cổ” được xếp vào Bát cổ Chí Linh. Sử liệu cho biết sau cuộc kháng chiến chống Nguyên lần thứ nhất, khu vực Vạn Kiếp được chú trọng trồng cây thuốc để chữa bệnh, trị thương cho quân sĩ. Vườn thuốc trên núi Dược Sơn về sau được gọi là Dược Lĩnh cổ viên.
Cái còn lại hôm nay không phải một khu vườn cổ nguyên vẹn. Cảnh vật đã thay đổi bởi chiến tranh, thiên nhiên và thời gian. Nhưng dấu xưa vẫn được nhận diện trong không gian Dược Sơn và những tư liệu về việc sử dụng cây thuốc của người xưa.
Từ núi xuống sông là Nhạn Loan cổ độ.
“Cổ độ” gợi một bến sông, nhưng phía sau cái tên ấy là cả một không gian giao thông, cư trú và sinh hoạt bên Lục Đầu. Tư liệu địa phương xác định Nhạn Loan cổ độ gắn với khu vực bến Triều Dương và vùng đất từng thuộc thái ấp của Nhân Huệ hầu Trần Phó Duyệt.
Đứng trước dòng sông hôm nay, khó hình dung một bến đò từng in bóng những người chèo thuyền và những đoàn người qua lại. Nhưng dòng nước vẫn còn đó. Với Nhạn Loan cổ độ, có lẽ chính dòng sông là dấu vết bền bỉ nhất của quá khứ.
Rồi đến Phao Sơn.
Nếu Nhạn Loan còn có dòng sông để lần theo thì Chí Linh cổ thành lại gần như chỉ còn lại trong ký ức. Thành được cho xây dựng từ thời Trần, củng cố dưới thời Mạc và từng giữ vị trí quân sự quan trọng. Đến những năm xây dựng Nhà máy Nhiệt điện Phả Lại, thành cổ bị phá bỏ để lấy mặt bằng.
Những gì còn lại chủ yếu là địa danh, địa hình và những câu chuyện được truyền lại. Ao Cháo, Đấu Đong, núi Ngọc, những dấu vết được cho là hào thành… tất cả giống những mảnh ghép nhỏ của một công trình lớn đã biến mất.
Đó cũng là lúc người đi tìm Bát cổ nhận ra: di tích không phải lúc nào cũng còn nguyên hình hài để chúng ta bước vào, chạm tay vào và chụp một bức ảnh. Có những di tích chỉ còn tồn tại trong ký ức của một vùng đất.
.png)
Nếu Phao Sơn kể câu chuyện về thành lũy thì Trạng nguyên cổ đường và Tiều Ẩn cổ bích lại đưa người ta trở về với một Chí Linh của học vấn.
Trạng nguyên cổ đường gắn với Mạc Đĩnh Chi, người được biết đến là Lưỡng quốc Trạng nguyên. Tiều Ẩn cổ bích gắn với Chu Văn An, người thầy được hậu thế tôn kính bởi khí tiết và sự nghiệp giáo dục.
Hai địa danh ấy cho thấy người xưa không chỉ nhớ Chí Linh bằng những trận đánh hay thành trì. Họ còn nhớ vùng đất này bằng những con người đã làm nên khí chất văn hóa của dân tộc.
Ở một góc khác, Vân Tiên cổ động đưa câu chuyện về với không gian Phật giáo. Động cổ Vân Tiên được xác định trong tổng thể chùa Huyền Thiên, ngôi chùa có nguồn gốc từ thời Lý, gắn với nhiều dấu ấn của Phật giáo và Thiền phái Trúc Lâm. Theo thời gian, phần lớn dấu tích cổ đã mai một.
.png)
Thượng Tể cổ trạch lại gắn với Trần Quốc Chẩn, danh tướng nhà Trần. Đền Quốc Phụ hiện nay là nơi thờ ông và được xác định là một trong những dấu tích của Thượng Tể cổ trạch.
8 địa danh, 8 câu chuyện. Nơi là nhà học, nơi là chốn ẩn cư; nơi là vườn thuốc, nơi là bến nước; nơi là thành lũy, nơi là động cổ, tháp mộ.
Bát cổ vì thế giống như một lát cắt của xã hội xưa, nơi lịch sử, văn hóa, giáo dục, quân sự và đời sống tinh thần cùng hiện diện trên một miền đất.
Trong tám dấu tích, Tinh Phi cổ tháp có lẽ là câu chuyện đặc biệt nhất về sự trở lại.
Nguyễn Thị Duệ, người được biết đến là nữ tiến sĩ đầu tiên của Việt Nam, sau khi qua đời được an táng tại Chí Linh. Tháp mộ của bà từng là một dấu tích nổi tiếng của Bát cổ nhưng qua thời gian đã biến mất.
Nguyên là Trưởng ban Quản lý di tích đầu tiên của thành phố Chí Linh trước đây với hơn 30 năm công tác trong ngành văn hóa địa phương, Ông Nguyễn Văn Sông cho hay: “Năm 2018, Tinh Phi cổ tháp được phục dựng tại khu di tích đền thờ Nguyễn Thị Duệ. Công trình mới cao gần 10 m, gồm ba tầng, lấy cảm hứng từ kiến trúc tháp cổ. Một ngọn tháp mới không thể làm thời gian quay ngược. Nhưng sự trở lại ấy cho thấy một di tích, dù đã mất dấu tích vật chất, vẫn có thể được đánh thức khi còn đủ tư liệu và nhu cầu của cộng đồng trong việc tìm về quá khứ”.
.png)
Câu chuyện Tinh Phi cổ tháp cũng đặt ra câu hỏi cho 7 dấu tích còn lại: nếu không thể phục dựng nguyên trạng, liệu có thể nhận diện rõ hơn, bảo tồn những dấu vết còn lại và kể lại câu chuyện của chúng bằng những cách khác?
Câu hỏi ấy đang có một gợi mở từ Dược Lĩnh cổ viên.
Tháng 9/2025, Sở Y tế Hải Phòng phối hợp với Văn phòng UBND thành phố cùng các sở, ngành, đơn vị liên quan khảo sát thực tế khu vực vườn thuốc Dược Sơn quanh đền Nam Tào. Sau khảo sát, Sở Y tế cho biết sẽ tổng hợp ý kiến, xây dựng kế hoạch chi tiết và tham mưu UBND thành phố phương án khôi phục Dược Lĩnh cổ viên.
Điều đáng chú ý là Dược Lĩnh cổ viên không được đặt đơn thuần trong câu chuyện phục dựng một cảnh quan. Các nghiên cứu trước đây cho thấy Dược Sơn có nguồn dược liệu phong phú, từng khảo sát hàng trăm loài cây thuốc và đặt mục tiêu khôi phục nơi đây thành vườn thuốc mẫu phục vụ sưu tầm, nhân giống, nghiên cứu, bào chế dược liệu, đồng thời gắn với không gian lịch sử, văn hóa Côn Sơn, Kiếp Bạc.
Tiến sĩ sử học Lê Duy Mạnh, Phó Trưởng Ban Quản lý Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc đánh giá: “Nếu được triển khai trên cơ sở khảo cứu lịch sử và khoa học, Dược Lĩnh cổ viên có thể trở thành một không gian diễn giải về vườn thuốc xưa. Những cây dược liệu có căn cứ được tái hiện, đi cùng câu chuyện về công dụng, việc chữa bệnh, trị thương cho quân sĩ ở Vạn Kiếp và mối liên hệ với đền Nam Tào, quần thể Kiếp Bạc”.
Khi ấy, du khách không chỉ nghe kể về một trong 8 dấu tích của Chí Linh xưa mà có thể trực tiếp bước vào một phần câu chuyện ấy.
Từ Dược Lĩnh cổ viên, câu chuyện về Bát cổ có thể được nhìn rộng hơn. Không phải di tích nào cũng có thể dựng lại, càng không nên phục dựng tùy tiện những gì lịch sử chưa đủ căn cứ. Nhưng mỗi dấu tích có thể có một cách tiếp cận phù hợp: nơi bảo tồn nền móng, nơi nhận diện lại cảnh quan, nơi dựng không gian diễn giải, nơi phục dựng có chọn lọc trên cơ sở tư liệu.
Đó mới là cách để 8 cái tên trên tấm bia cổ không chỉ nằm lại trong thư tịch.
Từ một vườn thuốc được đánh thức có thể mở ra một tuyến khám phá Bát cổ, nối những nhân vật, di tích, núi sông và câu chuyện từng làm nên diện mạo Chí Linh.
Bởi đi tìm Bát cổ không phải để níu kéo một quá khứ đã mất. Đó là hành trình tìm đúng những dấu vết còn lại, phục hồi những gì đủ cơ sở và kể lại chúng bằng ngôn ngữ của hôm nay.
Để có ngày, đứng trên Dược Sơn, người ta không chỉ nhìn thấy một ngọn đồi xanh giữa vùng Kiếp Bạc, mà có thể hình dung nơi đây từng là vườn thuốc như thế nào. Và từ đó hiểu vì sao hơn hai thế kỷ trước, người xưa đã chọn Dược Lĩnh cổ viên để đặt vào 8 dấu son của Chí Linh.
Thực hiện: ĐỖ TUẤN
Trình bày: TUẤN ANH