Những chiếc mâm giữ ký ức một thời

Từ ký ức tuổi thơ đến niềm đam mê sưu tầm

Trong căn nhà của anh Đào Nhất Hoa, nghệ nhân sinh vật cảnh Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh thành phố Hải Phòng, những chiếc mâm gỗ nằm nối tiếp nhau. Có chiếc còn nguyên vẹn, bóng lên theo thời gian, có chiếc đã sứt mẻ, mang dấu tích của hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Tất cả được anh nâng niu như những kỷ vật quý giá.

Đến nay, bộ sưu tập của anh đã có khoảng 500 chiếc mâm gỗ. Chiếc ít tuổi nhất cũng đã vài chục năm, một số có niên đại từ 100 - 300 năm được anh tìm kiếm từ nhiều vùng miền, trong đó có cả miền Nam và vùng cao. Với anh, đây không đơn thuần là những món đồ cũ được giữ lại mà là những mảnh ký ức của mỗi gia đình, mỗi làng quê và của chính tuổi thơ mình.

Anh Hoa bắt đầu sưu tầm mâm gỗ từ khoảng năm 1990. Ban đầu chỉ là một vài chiếc, thấy đẹp thì anh giữ lại, lâu dần thành niềm đam mê lúc nào không hay. Nhưng nếu hỏi điều gì khiến một người dành hơn 30 năm để đi tìm những chiếc mâm cũ, câu trả lời của anh lại bắt đầu từ những ký ức rất đỗi bình dị.

Đó là những năm tháng tuổi thơ, khi chiếc mâm gỗ hiện diện trong hầu hết mỗi gia đình. Sau một ngày đi làm, đi học hay đi chơi trở về, cái bụng đói meo, chỉ cần biết trên mâm có một củ khoai, củ sắn bố mẹ để phần là trong lòng đã thấy vui. Anh Hoa nhớ nhất cảm giác mỗi lần mở mâm để lấy thức ăn. Khi ấy, chiếc mâm giống như một chiếc hộp nhỏ chứa đựng "bí mật" mà bố mẹ dành cho con. Không biết hôm nay có gì, nhưng chỉ cần biết trên mâm có đồ ăn là đã thấy háo hức.

Những ký ức ấy theo anh lớn lên. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự, anh Hoa có thời gian gắn bó nhiều với cây cảnh. Trong những lần đi chơi, giao lưu với bạn bè ở nhiều nơi, anh bắt gặp những chiếc mâm gỗ cũ và thấy được những câu chuyện đời thường ý nghĩa sau mỗi chiếc mâm.

"Ngày trước, chiếc mâm gần như là trung tâm của mỗi gia đình. Mọi người đi làm về, đến bữa lại ngồi quanh mâm cơm. Trẻ con lớn lên bên chiếc mâm ấy, ông bà, bố mẹ rồi các thế hệ con cháu cùng quây quần, nói chuyện, cười vui. Có lẽ vì thế mà mỗi chiếc mâm đều mang trong nó một phần ký ức của một gia đình", anh Hoa chia sẻ.

Mỗi chiếc mâm, một câu chuyện

Điều thú vị ở bộ sưu tập của anh Hoa là mỗi chiếc mâm dường như có một "lai lịch" riêng. Có chiếc được anh tìm thấy trong những chuyến đi xa. Có chiếc do bạn bè giới thiệu. Có chiếc được người quen tặng. Cũng có những chiếc tưởng như đã bị lãng quên, nằm đâu đó trong góc nhà, ngoài vườn hoặc bên bờ ao.

Có lần, trong một buổi trò chuyện với người làng, anh nghe kể về một chiếc mâm cũ bị vứt ở ven ao đã nhiều năm. Không ngần ngại, anh tìm đến. Giữa những đám cỏ mọc um tùm, anh lật từng lớp cỏ để tìm. Chiếc mâm khi ấy đã không còn nguyên vẹn, nhưng anh vẫn mang về.

Những chiếc mâm trong bộ sưu tập không chỉ được xếp đặt như những món đồ cổ. Anh Hoa cẩn thận ghi lại nguồn gốc của từng chiếc: xuất xứ, nơi trao tặng, thậm chí nếu có thể còn ghi rõ chiếc mâm trước đây thuộc gia đình nào.

Mỗi lần ngắm lại, anh có thể nhớ chiếc mâm đã đến với mình từ đâu, qua tay ai và từng tồn tại trong không gian gia đình nào. Không ai biết chính xác đã có bao nhiêu thế hệ từng ngồi bên chiếc mâm ấy, bao nhiêu bữa cơm đã được dọn lên, bao nhiêu câu chuyện gia đình đã được kể quanh nó. Nhưng những vết thời gian trên mặt gỗ dường như vẫn còn lưu lại tất cả.

Mâm chủ yếu được làm từ các loại gỗ như mít, xà cừ, sung. Màu gỗ theo năm tháng chuyển sang những gam màu trầm ấm. Để làm được một chiếc mâm như vậy ngày trước không hề đơn giản. Khi chưa có máy cưa, máy xẻ hiện đại, người thợ phải tìm những thân cây lâu năm, có đường kính lớn, sau đó xẻ gỗ, bào, đục hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. Một chiếc mâm hoàn thiện có thể nặng từ 3 -5 kg. Để đưa một chiếc mâm từ nơi xa về đến nhà cũng là cả một công việc. Nhưng với người sưu tầm, sự vất vả ấy lại trở thành một phần của thú chơi.

Anh Hoa gắn bó với mâm gỗ lâu đến vậy chính là ý nghĩa văn hóa mà anh nhìn thấy trong đó. Trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt, mâm cơm không chỉ là nơi đặt thức ăn. Đó là nơi gia đình gặp nhau sau một ngày làm việc. Ông bà ngồi cùng con cháu, cha mẹ hỏi chuyện con cái. Những câu chuyện lớn nhỏ của gia đình được chia sẻ quanh một mâm cơm.

Và trong không gian ấy, người phụ nữ luôn giữ một vai trò đặc biệt. Theo anh Hoa, mỗi chiếc mâm gợi nhắc về sự cần cù, tảo tần của những người phụ nữ trong gia đình. Ngày qua ngày, họ quán xuyến bữa cơm, bưng mâm ra rồi lại bưng vào, sắp đặt từng món ăn cho cả nhà. Bữa cơm không chỉ để no mà còn là một cách nuôi dưỡng tình cảm, dạy con cái về nề nếp, phép ứng xử và sự gắn kết giữa các thành viên.

Anh Hoa cho biết niềm vui của việc sưu tầm nằm ở hành trình đi tìm, ở những cuộc gặp gỡ, những câu chuyện được nghe và những mối quan hệ được kết nối. Khi bạn bè, người thân hay khách từ xa đến chơi, những chiếc mâm lại trở thành câu chuyện để mọi người cùng ngắm, cùng nhớ, cùng đàm đạo về một thời đã qua.

MINH NGUYÊN