Mở không gian di tích, lan tỏa giá trị lịch sử
Nhiều di tích, đài tưởng niệm tại Hải Phòng được chỉnh trang theo hướng mở, hài hòa với cảnh quan và đời sống đô thị.
Khi di tích trở thành điểm hẹn của cộng đồng
Quảng trường quanh Tượng đài Nữ tướng Lê Chân ở trung tâm thành phố luôn rộn ràng người qua lại. Không gian tưởng niệm vị nữ tướng có công khai phá vùng đất An Biên xưa đã trở thành một phần sinh hoạt thường nhật của đô thị.
Năm 2026, lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân được tổ chức tại nhiều không gian, trong đó có khu vực tượng đài. Các hoạt động từ nghi lễ truyền thống đến chợ quê, hội thi, trò chơi dân gian... diễn ra quanh tượng đài, thu hút đông đảo người dân. Điều đáng nói, những hoạt động này không làm giảm tính trang nghiêm của di tích. “Không bị rào chắn, tượng đài Nữ tướng Lê Chân hiện diện ngay trung tâm thành phố trong không gian mở tạo cảm giác gần gũi”, ông Vũ Văn Ngọc, người dân phường Hồng Bàng chia sẻ.
Tại xã Lai Khê, không gian Tượng đài “Tiếng sấm đường 5” cũng tạo nên cách tiếp cận tương tự. Công trình được xây dựng để ghi dấu những chiến công của quân và dân trên tuyến đường 5 và đường sắt Hà Nội - Hải Phòng trong kháng chiến chống thực dân Pháp.
Khu tượng đài trở thành không gian cảnh quan, tưởng niệm và giáo dục truyền thống. Sáng sớm hoặc chiều tối, sân đá khu tượng đài lại rộn ràng tiếng trẻ em vui chơi, người già trò chuyện, phụ nữ luyện tập. Từ khi đưa vào sử dụng, người dân có thêm địa điểm sinh hoạt cộng đồng và hiểu hơn về lịch sử quê hương.
Ông Nguyễn Văn Hùng ở thôn Xuân Mang, xã Lai Khê cho biết: “Trước đây, chúng tôi thường nghĩ di tích là nơi trang nghiêm, thường chỉ đông vui, nhộn nhịp người qua lại vào dịp lễ, ngày kỷ niệm. Bây giờ, người dân có thể đến thường xuyên hơn. Người lớn đến dâng hương, tìm hiểu lịch sử; trẻ con có chỗ vui chơi, nhưng trong lúc vui chơi cũng được nghe ông bà kể về những người đã chiến đấu, hy sinh. Như vậy, ký ức lịch sử tự nhiên đi vào đời sống”.
Hiện nay, nhiều di tích lịch sử, nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm tại Hải Phòng được sửa chữa theo hướng mở rộng không gian. Sau tu bổ, tôn tạo, diện mạo khu di tích Bến tàu không số K15 (Bến K15), phường Đồ Sơn có nhiều thay đổi. Quảng trường, đường dạo, cảnh quan ven biển, cầu tàu... tạo sự kết nối giữa di tích và không gian công cộng, giúp Bến K15 không còn mang dáng dấp của một khu tưởng niệm khép kín.
Những “không gian ký ức” sống động
Không chỉ các tượng đài, di tích lớn, xu hướng mở không gian còn thể hiện tại nhiều nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm sau khi chỉnh trang. Hàng rào kín dần được thay thế bằng cây xanh, quảng trường, đường dạo. Cảnh quan được cải tạo để vừa bảo đảm sự tôn nghiêm, vừa tạo điều kiện cho người dân tiếp cận.
Ngoài những ngày đặc biệt, không gian tưởng niệm vẫn hiện diện bình dị trong đời sống. Đây là chuyển biến quan trọng trong cách phát huy giá trị di tích. Nếu lịch sử chỉ được đóng khung trong bia đá, tượng đài và những bài thuyết minh, ký ức dễ trở nên xa lạ với thế hệ trẻ. Nhưng khi lịch sử hiện diện trong quảng trường người dân thường xuyên lui tới, khi hoạt động cộng đồng diễn ra bên cạnh đài tưởng niệm, những câu chuyện quá khứ có thêm cơ hội được kể lại.
Quan trọng hơn, không gian mở tạo kết nối giữa di sản với cộng đồng. “Việc xây dựng các di tích theo hướng mở rộng không gian thành điểm sinh hoạt cộng đồng ở địa phương vừa giúp người dân hiểu rõ hơn về lịch sử, vừa có thêm điểm vui chơi, sinh hoạt cộng đồng. Địa phương sẽ phát huy hiệu quả công trình trong cả giáo dục lịch sử và trở thành điểm sinh hoạt cộng đồng hữu ích tại địa phương”, ông Phạm Văn Liêm, Phó Chủ tịch UBND xã Lai Khê cho biết.
Di sản cần được bảo vệ các giá trị cốt lõi, đồng thời phải có khả năng tương tác với cộng đồng. Khi người dân được tiếp cận, sử dụng không gian phù hợp, họ sẽ hình thành sự gắn bó, từ đây sẽ tạo nên lớp bảo vệ bền vững cho di sản.
Theo Thạc sĩ, kiến trúc sư Nguyễn Minh Trí, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Hải Phòng, nhìn từ góc độ kiến trúc và thiết kế đô thị, nghệ thuật công cộng tại Hải Phòng những năm gần đây có nhiều chuyển biến tích cực, ngày càng hiện diện rõ hơn trong diện mạo thành phố. Các tượng đài, phù điêu, tranh tường, công trình điêu khắc và không gian trang trí nghệ thuật góp phần tạo điểm nhấn, làm phong phú cảnh quan và chuyển tải những giá trị lịch sử, văn hóa đặc trưng của thành phố Cảng.
Một số công trình gắn với lịch sử đấu tranh cách mạng, truyền thống “Trung dũng - Quyết thắng”, hình ảnh người công nhân, người lao động, biển và cảng tạo được dấu ấn nhất định. Những bức tranh tường tại một số tuyến phố cũng góp phần làm sinh động không gian, tạo thêm điểm đến và tăng sự tương tác giữa người dân với không gian đô thị.
Với Hải Phòng, thành phố có lịch sử lâu đời, giàu truyền thống cách mạng và sở hữu hệ thống di tích phong phú, cách làm này càng có ý nghĩa. Mở không gian không phải là giảm sự tôn nghiêm của lịch sử, mà để lịch sử đến gần hơn với người dân.