Phát huy vai trò 'lá chắn xanh' rừng ngập mặn ven biển Hải Phòng
Rừng ngập mặn giúp chắn sóng, giữ đất, giảm ngập, tạo sinh kế, hấp thụ carbon, góp phần xây dựng Hải Phòng phát triển xanh, bền vững.
Lá chắn trước thiên tai
Tại khu vực cửa sông Văn Úc, xã Kiến Hải, nghề nuôi ong lấy mật từng bước hình thành và phát triển nhờ nguồn hoa phong phú từ rừng ngập mặn. Ông Đặng Thanh Tùng, một trong những người đầu tiên nuôi ong tại địa phương từ những năm 2000, cho biết trước đây, nhiều hộ dân chủ yếu khai thác thủy sản ven bờ. Khi rừng ngập mặn phát triển, một số hộ đã mạnh dạn chuyển sang nuôi ong.
Hơn 650 ha rừng ngập mặn của xã cho hoa gần như quanh năm, tạo nguồn thức ăn dồi dào cho đàn ong. Từ những hộ nuôi nhỏ lẻ ban đầu, các hộ đã liên kết thành Hợp tác xã Mật ong Tùng Hằng, tổ chức thu gom, hướng dẫn kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu mật ong hoa rừng ngập mặn đạt OCOP 4 sao. Với hơn 1.000 đàn ong, mỗi năm hợp tác xã thu hoạch trung bình hơn 12.000 lít mật, mang lại thu nhập ổn định cho các hội viên.
Rừng ngập mặn còn là “vườn ươm” tự nhiên của nhiều loài cá, tôm, cua và nhuyễn thể. Vùng ven biển thành phố ghi nhận khoảng 25 loài thực vật ngập mặn, tạo môi trường sinh trưởng, sinh sản cho nhiều loài thủy sinh, góp phần duy trì nguồn lợi và sinh kế của người dân.
Đặc biệt, rừng ngập mặn có vai trò quan trọng trong việc giảm sức tàn phá của biển. Hệ thống thân, rễ và tán cây tạo lực cản, giúp tiêu hao năng lượng sóng. Theo thống kê, tại vùng ven biển thành phố, chiều cao sóng có thể giảm từ khoảng 1 - 1,5 m ở phía ngoài xuống còn 0,2 - 0,32 m sau khi đi qua dải rừng ngập mặn có chiều rộng phù hợp; năng lượng sóng có thể giảm khoảng 70 - 80%.
Bên cạnh khả năng giảm sóng, rừng ngập mặn còn làm chậm dòng triều, tạo vùng chứa nước tự nhiên, qua đó giảm áp lực lên đê biển. Trong bối cảnh mưa cực đoan, triều cường, nước biển dâng và nước dâng do bão ngày càng gia tăng, chức năng này của rừng ngập mặn càng có ý nghĩa.
Với khoảng 125 km bờ biển cùng hệ thống cửa sông lớn như Bạch Đằng, sông Cấm, Lạch Tray, Văn Úc và Thái Bình, thành phố có điều kiện thuận lợi để phát triển hệ sinh thái rừng ngập mặn. Đây không chỉ là tài nguyên sinh thái, mà còn là “tuyến phòng thủ” tự nhiên, góp phần bảo vệ khu dân cư, đê biển, hạ tầng và tạo sinh kế cho cộng đồng ven biển.
Tuy nhiên, hệ thống rừng ngập mặn trên địa bàn thành phố từng suy giảm mạnh. Theo nghiên cứu của Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, diện tích rừng ngập mặn giảm từ 4.884,5 ha năm 1990 xuống còn 2.345,3 ha năm 2008, tương đương khoảng 52%. Cơn bão số 3 năm 2024 với sức gió mạnh cấp 14, giật cấp 17 cũng tàn phá nặng nề nhiều diện tích rừng ngập mặn tại các địa phương ven biển. Bên cạnh đó, rừng còn bị suy giảm do chuyển đổi đất ngập nước sang nuôi trồng thủy sản, mở rộng khu công nghiệp, cảng biển và các hoạt động lấn biển.
Gần đây, nhờ các chương trình trồng và phục hồi rừng gắn với thích ứng biến đổi khí hậu, diện tích rừng ngập mặn đã được tái thiết, đạt hơn 3.900 ha. Tuy vậy, con số này vẫn thấp hơn khoảng 950 ha, tương đương gần 19% so với năm 1990. Quá trình phục hồi đạt kết quả tích cực nhưng chưa thực sự ổn định và bền vững.
Theo Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Kiến Hải Nguyễn Văn Quyết, địa phương xác định công tác quản lý, bảo vệ rừng, nhất là rừng phòng hộ, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Hiện xã có 674,39 ha rừng và đất phát triển rừng; trong đó 448,03 ha là diện tích có rừng, rừng trồng chưa đạt tiêu chí thành rừng và khoanh nuôi tái sinh.
Nguồn kinh phí thực hiện các chính sách theo Nghị quyết số 37/2025/NQ-HĐND thành phố chưa được bố trí, khiến một số nội dung như khoanh nuôi tái sinh, trồng, nuôi dưỡng, làm giàu rừng và hỗ trợ khoán bảo vệ rừng chưa thể triển khai. Địa phương kiến nghị thành phố sớm rà soát chính sách, bố trí nguồn lực để công tác bảo vệ, phát triển rừng được thực hiện thực chất hơn.
Đầu tư cho “hạ tầng xanh”
Thành phố đang đẩy mạnh phát triển cảng biển, logistics, công nghiệp và đô thị ven biển. Tuy nhiên, quá trình phát triển cần đi đôi với việc bảo vệ “tuyến phòng thủ” tự nhiên này.
Theo ông Vũ Mạnh Hùng, Học viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Hải Phòng cần thay đổi cách tiếp cận đối với rừng ngập mặn. Rừng không chỉ là đối tượng bảo tồn mà cần được coi là một bộ phận của hạ tầng xanh chiến lược. Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, đô thị, khu công nghiệp, khu kinh tế ven biển cần tính đến không gian rừng ngập mặn, bãi triều và các hành lang sinh thái ngay từ đầu.
Thay vì chỉ dựa vào đê, kè và các công trình “hạ tầng cứng”, cần hình thành hệ thống phòng thủ ven biển đa lớp gồm biển - rừng ngập mặn - bãi triều - đê biển - khu dân cư. Duy trì hành lang sinh thái, hạn chế san lấp các vùng có chức năng điều hòa nước tự nhiên cần trở thành một phần của giải pháp chống ngập.
Tại các khu vực phát triển công nghiệp, cần tính toán vành đai rừng ngập mặn phòng hộ phù hợp. Đặc khu Cát Hải có thể gắn bảo tồn với du lịch sinh thái, trong khi khu vực ven biển Hùng Thắng ưu tiên chức năng phòng hộ, bảo vệ đê biển.
Cùng với quy hoạch, công nghệ cần được đưa vào quản lý rừng ngập mặn. Viễn thám, GIS, thiết bị bay không người lái và cơ sở dữ liệu số có thể hỗ trợ theo dõi biến động diện tích, chất lượng rừng và phát hiện sớm những thay đổi bất thường. Công tác phục hồi cũng cần dựa trên điều kiện thủy văn, độ mặn và địa hình của từng khu vực, tránh trồng theo phong trào, thiếu căn cứ sinh thái.
Đặc biệt, rừng ngập mặn còn có khả năng lưu trữ carbon tự nhiên trong thân, cành, lá và lớp trầm tích giàu chất hữu cơ dưới rừng. Đây là giá trị ngày càng quan trọng trong ứng phó với biến đổi khí hậu, đồng thời mở ra khả năng tiếp cận các cơ chế tài chính xanh trong tương lai.
Phát huy vai trò “lá chắn xanh” của rừng ngập mặn sẽ góp phần giúp thành phố khai thác hiệu quả lợi thế biển, bảo đảm an toàn sinh thái, hướng tới một thành phố biển xanh, an toàn và bền vững.